Σάββατο, 23 Απριλίου 2022 12:34

Νίκος Στασινάκης: “Αυτό που έγινε στο κτήριο Τσερπέ ήταν βομβαρδισμός όχι κατεδάφιση”

Νίκος Στασινάκης: “Αυτό που έγινε στο κτήριο Τσερπέ ήταν βομβαρδισμός όχι κατεδάφιση”

Συνέντευξη στη Μαρία Νίκα 

«Το χειροποίητο, είναι και θα είναι το άπιαστο όνειρο της κάθε μηχανής μαζικής παραγωγής» γράφει ο Νίκος Στασινάκης στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του «Τα σφυρήλατα στις αστικές κατοικίες της Μεσσήνης (Νησί) 19ος - 20ος αιώνας».

Το βιβλίο εκδόθηκε πρόσφατα και κατά δυστυχή σύμπτωση η κυκλοφορία του σχεδόν συνέπεσε με την κατεδάφιση του διατηρητέου Τσερπέ, πριν από λίγες μέρες. Έτσι το συγκεκριμένο κτήριο δε θα μπορούσε να λείπει από τη συζήτηση που κάναμε. Άλλωστε στο βιβλίο γίνεται εκτενής αναφορά σε αυτό, με χρήσιμες πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό.

Από το περιεχόμενο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει επίσης η έμφαση που δίνεται στη χειροποίητη τέχνη των σιδεράδων, στα κιγκλιδώματα των μπαλκονιών, τα μεταλλικά φουρούσια, τις σιδεριές ασφαλείας φεγγιτών και ξύλινων θυρών, τις σφυρήλατες αυλόπορτες που στόλιζαν τα κτήρια ή συνεχίζουν να στολίζουν όσα έχουν απομείνει. 

Γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στη Μεσσήνη;

Γεννήθηκα στη Μεσσήνη, όπου τελείωσα το Λύκειο και μετά έφυγα για σπουδές. Πολιτικός μηχανικός στη Θεσσαλονίκη. Ύστερα εγκαταστάθηκα στην Αθήνα αλλά οι σχέσεις μου με τη Μεσσήνη δεν διακόπηκαν ποτέ. Πολλά συγγενικά πρόσωπα μένουν στην πόλη, οι γονείς μου ζούσαν εκεί μέχρι που έφυγαν από τη ζωή, κι εγώ συνεχίζω να ανεβοκατεβαίνω και να ενδιαφέρομαι για τον τόπο που γεννήθηκα.

Το σπίτι που μένατε εσείς ήταν αστικό;

Όντως ήταν αστικό. Και η δουλειά του πατέρα μου ήταν περίπου αστική. Ασχολήθηκε με την επεξεργασία του ξύλου. Μετά το 1950 είχε το πρώτο οργανωμένο ξυλουργείο στη Μεσσήνη, με όλα τα μηχανήματα που χρειάζονταν εκείνη την εποχή. Δούλευε κατά κάποιο τρόπο φασόν. Έρχονταν όλοι οι μαραγκοί της Μεσσήνης και των γύρω περιοχών και έκαναν την επεξεργασία, μετά έπαιρναν τα ξύλα και συνέχιζαν το μοντάρισμα στα δικά τους εργαστήρια. Στον πρώτο όροφο του κτηρίου μέναμε και στο ισόγειο ήταν το ξυλουργείο.

Υπάρχει σήμερα το σπίτι σας;

Ναι το έχουμε, είναι ένα διώροφο μεγάλο, πλίθινο. Πρέπει να ήταν από τα πρώτα που χτίστηκαν μετά την Eπανάσταση του 1821. Εάν υποθέσουμε αυτό που ιστορικά λέγεται, ότι ο Ιμπραήμ έκαψε όλο το Νησί, υπολογίζουμε ότι το σπίτι πρέπει να χτίστηκε μετά την καταιγίδα και τον πανικό, κάπου στα 1830, χωρίς να υπάρχουν ακριβή στοιχεία. Το αγόρασε ο πατέρας μου το 1948-΄49 από την οικογένεια του πρώην Δημάρχου Μεσσήνης Σπήλιου Ποτηρόπουλου (δήμαρχος το 1928-1930). Το κρατάμε μέχρι σήμερα και δεν ξέρω πόσο θα μπορέσουμε ακόμη να το κρατήσουμε. Είναι χαρακτηριστικό δείγμα πλίθινης κατασκευής.


Διάβασα στο βιογραφικό σας ότι η δόμηση του 19ου και του 20ου αιώνα, τα νεοκλασσικά και η αποκατάστασή τους, είναι στα ενδιαφέροντά σας. Η αγάπη για αυτόν τον τομέα πώς προέκυψε;

Στο ισόγειο του σπιτιού μας, όπως σας είπα, ήταν το ξυλουργείο. Εκεί λοιπόν γνώρισα όλους τους μαραγκούς της περιοχής και ιδιαίτερα του Νησιού, οι οποίοι είχαν ξεκινήσει το επάγγελμα προκατοχικά. Τότε κάθε τι που έφτιαχναν ήταν με τα χέρια. Αυτό με τράβηξε από μικρό παιδί, η δουλειά του μαραγκού, η χειρονακτική. Να παίρνεις ένα κομμάτι ξύλο, να το πλανίζεις με τα ροκάνια, με τα σκαρπέλα να ανοίγεις τις τρύπες κ.λπ., να φτιάχνεις παράθυρα, πόρτες, πατώματα και οτιδήποτε άλλο. Αυτό ήταν το πρώτο κέντρισμα από τη λαϊκή τέχνη του μαραγκού που υπήρχε στη Μεσσήνη αλλά και σε ολόκληρη την Ελλάδα. Τα καλοκαίρια εργαζόμουν στο ξυλουργείο του πατέρα μου. Ύστερα είχα τη χαρά ο πρώτος μεγάλος σταθμός της ζωής μου, έξω από τη Μεσσήνη, να είναι η Θεσσαλονίκη, πόλη πολυπολιτισμική. Εκεί γνώρισα τα χνάρια της ιστορίας από την αρχαιότητα, τον Μέγα Αλέξανδρο, τους Ρωμαίους, το Βυζάντιο, τη Νεότερη Ιστορία. Ήταν όλα δίπλα μου. Και τι δεν έμαθα ψάχνοντας αυτή την πόλη! Το Πολυτεχνείο ήταν μικρό τότε, τρεις σχολές είχε. Πολιτικοί Mηχανικοί, Τοπογράφοι και Αρχιτέκτονες, μια οικογένεια ήμασταν. Και παρόλο που ήταν χουντικά χρόνια, είχαμε την ευχέρεια να συζητάμε, να ψάχνουμε. Εκεί γνώρισα τα έργα μεγάλων καθηγητών, που ασχολήθηκαν με τα κτήρια του 19ου και του 20ου αιώνα και έχουν αφήσει τεράστια δουλειά, όπως ο αείμνηστος Νίκος Μουτσόπουλος. Αργότερα, ως ελεύθερος επαγγελματίας στο χώρο της κατασκευής, έτυχε τη δεκαετία του ΄90 να ανακατασκευάσω δύο διατηρητέα στην Αθήνα, τα οποία ήταν δεύτερη σχολή για μένα, γιατί η θεωρητική επαφή είναι διαφορετική από την πράξη. Εκεί, ιδιαίτερα σε ένα διατηρητέο με νεοκλασικά στοιχεία, στο Μεταξουργείο, ένοιωσα τη χαρά της αναδημιουργίας. Στέκει όρθιο και ζωντανό μέχρι σήμερα.

Έτσι άρχισα να ασχολούμαι με αυτά τα κτήρια που έκρυβαν πολλά μέσα τους. Πέρα από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, ως πολιτικό μηχανικό, με ενδιέφερε και με ενδιαφέρει το Στατικό Σύστημα αυτών των κτηρίων που έχει ανταποκριθεί πλήρως σε τόσους σεισμούς του παρελθόντος, καθώς επίσης το πώς χτίστηκαν, γιατί χτίστηκαν και από ποιούς. Η δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους πάτησε γερά πάνω στη λαϊκή αρχιτεκτονική. Οι πρωτομάστορες, τα μπουλούκια των Λαγκαδινών έχτιζαν στην Πελοπόννησο και την Ελλάδα. Ήξεραν πολύ καλά τη δουλειά και είχαν μέσα τους τη λαϊκή αρχιτεκτονική. Όλα αυτά τα σπίτια λοιπόν στη Μεσσήνη, εκτός ελαχίστων περιπτώσεων, είναι φτιαγμένα από τους πρωτομαστόρους. Και η λαϊκή αρχιτεκτονική έχει παρακλάδια: μαραγκούς, σιδεράδες… Μεγάλη υπόθεση το καμίνι, το αμόνι, το σφυρί και οι τσιμπίδες. Όπως γράφω και στο βιβλίο, «το σίδερο υποτασσόταν στα χέρια του σιδερά».

Με τη Μεσσήνη πώς ασχοληθήκαττε;

Στα μέσα του 1990 άρχισα να κλέβω χρόνο από τη δουλειά μου και να φωτογραφίζω τα κτήρια στη Μεσσήνη. Έχω και χόμπι τη φωτογραφία. Στην αρχή τα φωτογράφιζα για αρχειακούς λόγους. Μετά άρχισα να μελετάω τις φωτογραφίες. Εντόπισα χιλιάδες πράγματα που δεν είχα προσέξει. Εκτός από διάφορα αξιόλογα αρχιτεκτονικά στοιχεία, στο σώμα των κτηρίων, ανακάλυψα τον πλούτο στις σιδεριές, στα σφυρήλατα κιγκλιδώματα, και πρόσεξα ότι στα περισσότερα μπαλκόνια της Μεσσήνης υπήρχε ως διακοσμητικό στοιχείο η λύρα, το μουσικό όργανο. Τριάντα χρόνια μετά αποφάσισα αυτό το υλικό να αξιοποιηθεί. Στο βιβλίο γίνεται μια καταγραφή του τί υπάρχει, για να μπορεί μελλοντικά ο οποιοσδήποτε να αντλήσει πληροφορίες. Δεν κάνω αρχιτεκτονική ανάλυση. Μέσα σε αυτή την καταγραφή δίνω και πληροφορίες για τα κτήρια, τα ιδιοκτησιακά, το πώς κτίστηκαν κ.ά.

Δίνετε και ιστορικές πληροφορίες, π.χ. λέτε ότι στην οικία Ζαλμά έμεινε ο Όθωνας το 1862.

Έβαλα αυτά τα ιστορικά στοιχεία, τα οποία δεν έχουν αμφισβητηθεί μέχρι σήμερα από κανέναν. Ως μικρό παιδί άκουγα ότι ο Όθωνας διανυκτέρευσε στου Μιχαλόπουλου το σπίτι το 1850 και ότι το 1862 έκανε και δεύτερη διανυκτέρευση. Ήταν μάλιστα σημαντική και σημαδιακή η επίσκεψή του τότε, γιατί την επόμενη μέρα τού ανακοίνωσαν την Επανάσταση στην Αθήνα. Μάλιστα, προφορικές πληροφορίες λένε ότι από τη Μπούκα πήρε το καράβι κι έφυγε και δεν ξαναγύρισε στην Ελλάδα.


Ανάμεσα στα κτήρια που έχετε φωτογραφίσει είναι και το διατηρητέο Τσερπέ, του οποίου ο πρώτος όροφος κατεδαφίστηκε αυτές τις μέρες. Στο βιβλίο, προφητικά, γράφετε ότι «χαροπαλεύει».

Όντως «χαροπάλευε» λόγω αδιαφορίας. Ενώ είχε κριθεί διατηρητέο μνημείο, δεν ενδιαφερόταν κανείς. Είναι μεγάλη υπόθεση στην Ελλάδα η κήρυξη των διατηρητέων και το πώς αντιμετωπίζει αυτά τα κτήρια η ελληνική διοίκηση. Κεντρική Κυβέρνηση, Τοπική Αυτοδιοίκηση κ.λπ. Βασικός παράγοντας είναι και η νοοτροπία που υπάρχει σε κάθε τόπο με όλα τα προσωπικά συμφέροντα. Ασχολήθηκα πολύ με τα διατηρητέα. Το τελευταίο έργο της επαγγελματικής μου καριέρας αφορούσε ένα μεγάλο κτήριο στην Αλεξανδρούπολη. Είχε λειτουργήσει το 1890 ως σχολείο των Καθολικών και στη συνέχεια έγινε καπνομάγαζο - τα περίφημα καπνομάγαζα της Θράκης και της Μακεδονίας. Ήταν εγκαταλειμμένο και ένα τμήμα του είχε καταρρεύσει. Πάρα πολλές δραστηριότητες πέρασαν μέσα από εκεί λόγω και των ιστορικών γεγονότων της περιοχής. Το αναμορφώσαμε, αναστήθηκε και στεγάζει  σήμερα τη Δημοτική Βιβλιοθήκη καθώς και παράλληλες εκδηλώσεις γύρω από το βιβλίο. Στα κτήρια αυτά πρέπει να δώσεις από την αρχή χρήση. Να πεις από πριν «εδώ θα εγκαταστήσω αυτό». Όχι αόριστα. Εάν το κάνεις, υπάρχουν προγράμματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο ΕΣΠΑ κ.λπ. από τα οποία μπορείς αμέσως να πάρεις χρήματα για την αναμόρφωση του κτηρίου και την εγκατάσταση της δραστηριότητας. Τα περισσότερα έτσι έχουν σωθεί.

Στη Μεσσήνη, λοιπόν, όπως έγραψε αυτές τις μέρες στο διαδίκτυο και ο δημοσιογράφος Ηλίας Μπιτσάνης, με αφορμή το κτήριο Τσερπέ, δεν έγινε ό,τι στην Καλαμάτα μετά το σεισμό του 1986. Στην Καλαμάτα, ο Δήμος και οι άνθρωποι που ενδιαφέρονταν για την πόλη τους, έβαλαν σκοπό και κράτησαν κάποια κτήρια. Ο κ. Μπιτσάνης έγραψε μάλιστα και τον τρόπο με τον οποίο τα κράτησαν. Στη Μεσσήνη δεν υπήρξε αυτό το ενδιαφέρον από καμία δημοτική αρχή. Καμία. Να τα καταγράψουν, να τα σώσουν, να τους δώσουν χρήση. Όταν ήρθε η απόφαση το 2016, ότι το κτήριο Τσερπέ κρίνεται διατηρητέο, έπεσαν όλοι από τα σύννεφα. Δεν τους είχε περάσει από το μυαλό τί σημαίνει διατηρητέο. Το κτήριο αυτό έχει και την ιδιαιτερότητα ότι ήταν ρυμοτομούμενο κατά 70-80%, με το σχέδιο πόλης που έγινε το 1972, το οποίο ήταν εγκληματικό. Ισοπέδωσε όλα τα κτήρια. Είτε ήταν παλιά είτε είχαν άλλες ιδιαιτερότητες, από τον μελετητή κρίθηκαν όλα ίδια. Τραβάμε γραμμή, φτιάχνουμε δρόμους, πλατείες, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την ιδιαιτερότητα κάποιων κτηρίων. Έτσι πολλά κτήρια παλιά, που θα μπορούσαν να είναι διατηρητέα και να μείνουν, είναι ρυμοτομούμενα. Τότε βέβαια υπήρχε μια άλλη αισθητική λόγω της χούντας. Όμως η χούντα έπεσε, και από το ΄74 μέχρι σήμερα δεν έχω δει να αλλάζει κάτι. Έτσι, το ένα κτήριο πέφτει πίσω από το άλλο και δε θα μείνει τίποτα.

Στη Μεσσήνη σήμερα υπάρχουν τρία κηρυγμένα διατηρητέα: ο Σιδηροδρομικός Σταθμός, το παλιό Δημαρχείο, ένα κτήριο δυτικά πίσω από το Πάρκο και μαζί με του Τσερπέ τέσσερα. Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι και ο τρόπος κατεδάφισης που ακολουθήθηκε, τόσο στο Παλιό Ταμείο όσο και στου Τσερπέ, από τον Δήμο. Αυτός ήταν βομβαρδισμός και όχι κατεδάφιση παλιού και δη διατηρητέου κτηρίου. Ένα τέτοιο κτήριο, πριν το κατεδαφίσεις, το φωτογραφίζεις λεπτομερώς, το αποτυπώνεις, κρατάς στοιχεία μοναδικά, όπως φουρούσια, για να τα εκθέσεις σε κάποιο λαογραφικό μουσείο, κ.λπ. κ.λπ. κ.λπ… Εκτός αυτού πολλά δομικά υλικά είναι επαναχρησιμοποιούμενα, όπως πέτρες, μάρμαρα, συμπαγή τούβλα, ξύλα κ.ά. Κρατάς ζωντανές τις μνήμες.

Μόνο τέσσερα κτήρια έχουν κηρυχθεί διατηρητέα στη Μεσσήνη;

Ναι. Ούτε καν η Εθνική Τράπεζα. Ούτε καν το ρολόι.

Μήπως με την παρουσίαση του βιβλίου σας ευαισθητοποιηθούν κάποιοι άνθρωποι, κάποιος σύλλογος, και πάρουν πρωτοβουλίες;

Θα ήταν πολύ μεγάλη μου χαρά και θα με τιμούσε ιδιαίτερα εάν το βιβλίο μου καταστεί η απαρχή μιας ευαισθητοποίησης, κινητοποίησης, ώστε κάποια κτήρια να παραμείνουν. Υπάρχουν δραστηριότητες στη Μεσσήνη που θα μπορούσαν να στεγαστούν σε αυτά τα κτήρια. Έστω και τώρα, στο παρά ένα, αυτή η διαδικασία πρέπει να ξεκινήσει.

 

*Η πρώτη αυτή έκδοση του βιβλίου "Τα σφυρήλατα στις αστικές κατοικίες της Μεσσήνης" πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του Συλλόγου των Απανταχού Νησιωτών «Ο Πάμισος»

Εκδόσεις Άρτεμις 2022