Η οικία Τσερπέ είχε χαρακτηριστεί μνημείο με την απόφαση του τότε υπουργού Πολιτισμού, Αριστείδη Μπαλτά, η οποία δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 194/ΑΑΠ/05.10.2016. Η απόφαση αναγνώριζε τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά της και τη σημασία της ως τεκμηρίου για τη μελέτη της αρχιτεκτονικής στη Μεσσήνη κατά τον 19ο αιώνα. Η αξία της είχε επομένως αναγνωριστεί επισήμως από την Πολιτεία και προστατευόταν θεσμικά.

Η οικία Τσερπέ υπήρξε ένας βουβός μάρτυρας μιας ολόκληρης εποχής. Συνδεόταν με το «Νησί» των εμπορικών δραστηριοτήτων, της αγροτικής παραγωγής και της σταφίδας, με τη ζωή και τις φιλοδοξίες των ανθρώπων που διαμόρφωσαν την πόλη. Τα αρχοντικά της Μεσσήνης αποτύπωναν στην πέτρα, στο ξύλο και στο σφυρήλατο σίδερο την οικονομική και κοινωνική διαδρομή του τόπου. Η απώλειά τους στερεί από τις επόμενες γενιές τη δυνατότητα να γνωρίσουν αυτή την ιστορία μέσα στον ίδιο τον χώρο όπου γράφτηκε.

Η ισοπέδωση ενός τέτοιου κτηρίου αποτελεί πολιτιστικό πλήγμα. Η εγκατάλειψη και η φθορά δεν αναιρούν την ιστορική αξία του ούτε καθιστούν αυτονόητη την εξαφάνισή του. Αντίθετα, αναδεικνύουν την ανάγκη έγκαιρης προστασίας και υπεύθυνης διαχείρισης.

Στην περίπτωση της οικίας Τσερπέ, το ζήτημα της θεσμικής προστασίας ήταν γνωστό. Τον περασμένο Ιούλιο σε συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου είχε επισημανθεί ότι ο αποχαρακτηρισμός δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί. Η δημοτική αρχή είχε συνεπώς κληθεί, μήνες πριν από την τελευταία επέμβαση, να αντιμετωπίσει αυτό το κρίσιμο θέμα.

Το κτήριο κατεδαφίστηκε χωρίς να έχει αποχαρακτηριστεί και χωρίς να έχει εκδοθεί η απαιτούμενη άδεια κατεδάφισης. Ποια διοικητική πράξη επέτρεπε τις εργασίες; Ποιες εγκρίσεις είχαν δοθεί από τις αρμόδιες υπηρεσίες; Ποιος έδωσε την εντολή, ποιος εκτέλεσε την επέμβαση και ποιος είχε την ευθύνη της επίβλεψης;

Η ασφάλεια των περαστικών και των περιοίκων είναι αυτονόητη υποχρέωση. Η νομοθεσία, όμως, προβλέπει ειδική διαδικασία για την προστασία ακόμη και των ετοιμόρροπων μνημείων. Προβλέπει τεχνικό έλεγχο και μέτρα προστασίας, ενώ για την εξαιρετική περίπτωση κατεδάφισης απαιτεί συγκεκριμένη θεσμική κρίση, υπουργική απόφαση, τεκμηρίωση και συλλογή των αρχιτεκτονικών μελών και των διακοσμητικών στοιχείων. Η επικινδυνότητα χρειάζεται αντιμετώπιση μέσα σε αυτό το πλαίσιο.

Και εδώ ανακύπτει ένα ακόμη ζήτημα: τι απέγιναν τα ιδιαίτερα στοιχεία της οικίας; Πού βρίσκονται τα σφυρήλατα κιγκλιδώματα των μπαλκονιών; Ποια άλλα αρχιτεκτονικά μέλη διασώθηκαν; Υπάρχει καταγραφή, φωτογραφική τεκμηρίωση και ασφαλής φύλαξή τους; Ποιος τα παρέλαβε και σε ποιον χώρο βρίσκονται σήμερα;

Τα στοιχεία αυτά φέρουν την εργασία και την τέχνη ανθρώπων μιας άλλης εποχής. Η τύχη τους αφορά την πόλη και πρέπει να γίνει γνωστή. Η ανάμειξή τους με κοινά μπάζα, εάν συνέβη, θα αποτελούσε πρόσθετη καταστροφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Το ίδιο σαφείς πρέπει να είναι οι απαντήσεις για την απομάκρυνση των υλικών και τον καθαρισμό του χώρου. Τηρήθηκαν οι προβλεπόμενες διαδικασίες διαχείρισης των αποβλήτων; Ποιος ανέλαβε τη μεταφορά; Πού παραδόθηκαν τα προϊόντα της επέμβασης και ποια παραστατικά το αποδεικνύουν; Ένα άδειο οικόπεδο δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη νόμιμης διαχείρισης.

Ο Δήμος οφείλει να αποτελεί υπόδειγμα τήρησης της νομιμότητας. Αν ένας δημότης πραγματοποιούσε αντίστοιχες εργασίες χωρίς τις απαιτούμενες άδειες και εγκρίσεις, θα μπορούσε να επικαλεστεί τις καλές προθέσεις του για να αποφύγει τον έλεγχο; Θα αρκούσε να δηλώσει ότι ήθελε να καθαρίσει τον χώρο ή να βελτιώσει τη γειτονιά; Οι αρμόδιες υπηρεσίες θα όφειλαν να εξετάσουν τις πράξεις του και να εφαρμόσουν τον νόμο. Ακριβώς ο ίδιος έλεγχος απαιτείται και για τη δημοτική αρχή.

Η αντίληψη ότι η εξουσία επιτρέπει τη δημιουργία τετελεσμένων εκφράζει διοικητική αλαζονεία. Η εκλογική εντολή συνεπάγεται ευθύνη, υποχρέωση διαφάνειας και σεβασμό στα όρια της αρμοδιότητας. Όταν η διοίκηση αντιμετωπίζει τις θεσμικές εγγυήσεις ως εμπόδια που μπορεί να προσπεράσει, μετατρέπει την ευθύνη της σε αυθαιρεσία. Εκεί ακριβώς εκδηλώνεται η αρχομανία: στην πεποίθηση ότι όποιος διοικεί δικαιούται να ενεργεί κατά βούληση και να δίνει εξηγήσεις μόνο όταν πιεστεί.

Η ιστορία της Μεσσήνης δεν ανήκει σε καμία δημοτική αρχή. Αποτελεί κοινή κληρονομιά, την οποία κάθε διοίκηση παραλαμβάνει με την υποχρέωση να τη διαφυλάξει. Η εφαρμογή του σχεδίου πόλης και η αναβάθμιση του δημόσιου χώρου απαιτούν σχεδιασμό που συνυπολογίζει αυτή την ευθύνη.

Θλίψη προκαλεί και η ευκολία με την οποία η εξαφάνιση ενός ιστορικού κτηρίου μπορεί να αντιμετωπιστεί ως πρόοδος. Στα ταξίδια μας θαυμάζουμε πόλεις που διατηρούν την αρχιτεκτονική τους ταυτότητα. Αναγνωρίζουμε την ομορφιά των παλιών κτηρίων, των όψεων και των λεπτομερειών τους. Γιατί δυσκολευόμαστε να απαιτήσουμε τον ίδιο σεβασμό στον δικό μας τόπο; Ποια Μεσσήνη θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά μας; Μια πόλη που διατηρεί ορατά τα ίχνη της διαδρομής της ή μια πόλη στην οποία η ιστορία επιβιώνει μόνο σε φωτογραφίες;

Η αρμόδια υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού ερευνά ήδη τι συνέβη και ποιος προκάλεσε την κατεδάφιση. Η διερεύνηση πρέπει να είναι πλήρης και να οδηγήσει στην απόδοση όσων ευθυνών προκύψουν.

Πρέπει να δημοσιευθεί το σύνολο των σχετικών αποφάσεων, εγκρίσεων και τεχνικών εκθέσεων, καθώς και σαφείς απαντήσεις για την τύχη των αρχιτεκτονικών στοιχείων και των υλικών της οικίας. Η λογοδοσία αποτελεί υποχρέωση απέναντι στους δημότες και στην ίδια την πόλη.

Η οικία Τσερπέ χάθηκε. Δεν πρέπει μαζί της να χαθεί και η απαίτηση να ισχύει ο νόμος για όλους.

Και απέναντι στις δικαιολογίες που συνοδεύουν κάθε ανεπανόρθωτη απώλεια, οι στίχοι της Κικής Δημουλά από την «Έμμεση αδράνεια» αποκτούν σήμερα ιδιαίτερη βαρύτητα: 

Ευλογημένο να ’ναι το Εμπόδιο

και τρισευλογημένο.

Δέντρο ισκιερής δικαιολογίας

ότι δεν φταίμ’ εμείς,

να βρίσκει δροσερήν αθώωση

ο λιποτάκτης Χειρισμός,

να κολατσίζει με το πάσο της

το μεροκαματιάρικο άλλοθί της

η Αλλοτρίωσή μας.