- Αντί εισαγωγής: Περί doomscrolling
Doomscrolling ή doomsurfing (για να μην έχουμε απορίες από τον τίτλο) είναι να «παγιδευόμαστε» σε ένα ατέλειωτο «σκρόλινγκ» και κατά κανόνα βλέποντας το λεγόμενο «αρνητικό υλικό».
Doom scrolling είναι «από τη μια μεριά του τζαμιού» εμείς να κάνουμε αυτή τη μηχανική κίνηση (scrolling) του δείκτη και από την άλλη, πίσω από το τζάμι, ένα «έξυπνο» λογισμικό να προσπαθεί να μας κρατήσει «κολλημένους στην οθόνη».
Γιατί να μας κρατήσει κολλημένους; Για να δούμε διαφημίσεις πρωτίστως και, κατά περίπτωση, για να καθοδηγηθεί η «άποψη» μας, να στραφούν οι σκέψεις μας προς μια κατεύθυνση (βλέπε: opinion leadership).
Το doomsrcrolling γίνεται καταιγιστικά. Δεν υπάρχει χρόνος να αναλύσουμε το μήνυμα, τα λεγόμενα «κρυφά» μηνύματα, τις σκοπιμότητες την εγκυρότητα, ακόμη κι αν αυτό είναι το επάγγελμά μας, να αναλύουμε, δηλαδή, πληροφορίες.
Όταν σε λίγο μιλήσουμε για τους ρυθμούς κατανόησης της πληροφορίας στο βιβλίο θα δούμε την τεράστια διαφορά, το τίμημα της οποίας είναι κάποιες φορές να βυθιζόμαστε σε έναν δεύτερο «μεσαίωνα», να μεταβαίνουμε από την ημιμάθεια στην αμάθεια ακόμη και στην ψευδομάθεια ή «αγυρτομάθεια», λέξεις που εξαφάνισε μεν η επιστήμη και δυστυχώς επανέρχονται τρεις αιώνες μετά τη συνωμοσιολογία και κάποιες φορές την πλήρη ανατροπή της λογικής.
Στο doomscrolling, λοιπόν, ο αλγόριθμος προσπαθεί να καταλάβει τι θα μας «κολλήσει» στην οθόνη για ώρες και - αν δεν έχετε αντίρρηση - το καταφέρνει.
Το doomscrolling άρχισε να εμφανίζεται ως λέξη με την πανδημία του κορονοϊού και γι’ αυτό συχνά συνδέεται με απαισιοδοξία, αρνητικότητα, αγωνία, την απώλεια λογικής βάσης, αυτό που θα λέγαμε «χάσιμο του μυαλού».
Και ενώ η πανδημία του κορονοϊού παρήλθε, τεκμηριωμένα κάποιοι λένε ότι η «πανδημία» του doomscrolling είναι ακόμη εδώ.
Ποιος από μας, άραγε, μπορεί να αντισταθεί στο doomscrolling έστω λίγων λεπτών, από τη στιγμή που θα το γνωρίσει;
Κι αυτή είναι η νέα πραγματικότητα.
Αν αφήσεις ένα παιδί να «σκρολάρει», το παιδί θα παραμείνει εκεί για ώρες, θα παραμελήσει την «κανονική ζωή», η ψυχή του μπορεί να βυθιστεί για ημέρες και μήνες στο σκρόλινγκ και γι’ αυτό πλέον υπάρχουν σε όλο τον πλανήτη κλινικές θεραπείας αυτού του τόσο σοβαρού και τόσο νέου νοσήματος, εφ’ όσον είμαστε βέβαια σε θέση να το διαγνώσουμε.
- Η φιλαναγνωσία και το «πολιτικά ορθό» στην διατύπωση προτάσεων
Τώρα που συζητήσαμε τι σημαίνει «πανδημία doomscrolling», ας συνεχίσουμε με επίκεντρο το θέμα για το οποίο είμαστε όλοι σήμερα εδώ, δηλαδή το «παιδί και την φιλαναγνωσία».
Τι προτιμάμε να συζητήσουμε για το θέμα αυτό;
Προτιμάτε «τι θα ήθελα να σας πω προσωπικά και υποκειμενικά»;
Ή μήπως προτιμάτε να σας πω τι θα ήταν σωστό και αντικειμενικό και καθολικά, ίσως, αποδεκτό για το σημερινό μας θέμα;
Αν προτιμάτε το δεύτερο, το πιο ασφαλές και «κοινωνικό», έκανα για την παρέα μας το καλύτερο.
Ρώτησα την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Αυτός (προσδιορίζεται ως αρσενικού γένους αν ρωτήσετε) αφού εξήγησε το doomscrolling σχεδόν όπως κι εγώ το έκανα πριν (άρα μπορείτε να με εμπιστευτείτε) μου έγραψε μεταξύ άλλων:
«Σε αυτό το σημείο αναδύεται η ανάγκη για την προώθηση της φιλαναγνωσίας. Η ανάγνωση δεν είναι απλά μια δραστηριότητα μάθησης· είναι ένας τρόπος για τα παιδιά να ξεφύγουν από τον βομβαρδισμό των αρνητικών μηνυμάτων, να εξερευνήσουν φανταστικούς κόσμους, να αναπτύξουν κριτική σκέψη και να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση.
«Μέσα στην εποχή του doom scrolling, το διάβασμα μπορεί να λειτουργήσει σαν καταφύγιο. Σαν ένα φως μέσα στο σκοτάδι της υπερπληροφόρησης, που δίνει στα παιδιά την ευκαιρία να αποκτήσουν ένα πιο υγιές πρότυπο σκέψης και εστίασης. Όταν ένα παιδί διαβάζει ένα βιβλίο, η προσοχή του επικεντρώνεται σε έναν κόσμο που του προσφέρει γνώση, φαντασία, και χαρά, αντί να απορροφάται από έναν ατελείωτο χείμαρρο αμφισβητήσιμων και αρνητικών πληροφοριών».
Και συνεχίζω με τις προτάσεις που κάνει η Τεχνητή νοημοσύνη:
«Ως γονείς και εκπαιδευτικοί, έχουμε την ευθύνη να προωθήσουμε τη φιλαναγνωσία. Πώς μπορούμε να το πετύχουμε αυτό;»
Επιγραμματικά προτείνει τα εξής:
α. Δημιουργούμε ένα περιβάλλον γεμάτο βιβλία κάνοντάς τα όσο γίνεται κομμάτι της καθημερινότητάς τους.
β. Διαβάζουμε μαζί τους δίνοντάς τους το παράδειγμα.
γ. Χρησιμοποιούμε τις δυνατότητες της τεχνολογίας για το καλό χρησιμοποιώντας και τα ψηφιακά βιβλία και
δ. Περιορίζουμε την έκθεση στο doomscrolling ελέγχοντας όσο μπορούμε την πρόσβαση και αντιπροτείνοντας θετικές δραστηριότητες φιλαναγνωσίας.
Καταλήγοντας η Τεχνητή Νοημοσύνη γράφει μερικές ακόμη αναμφισβήτητες φράσεις που προσπερνώ, γιατί είναι ευχολόγια, όπως ακριβώς, ίσως, μαθαίνουμε τους μαθητές μας να κλείνουν τις εκθέσεις τους.
«Ας φροντίσουμε να κάνουμε την ανάγνωση ξανά μια πύλη σε έναν καλύτερο κόσμο για τα παιδιά μας» αναφέρει.
Αυτά, λοιπόν λέει ο κοινός «σοφός» νους:
Η φιλαναγνωσία είναι η λύση, ας αναπτύξουμε κάποιες τεχνικές, με πολλά βιβλία στο σπίτι, δίνοντας το παράδειγμα, περιορίζοντας λίγο τα παιδιά και βάζοντας και λίγα ebook και βαίνουμε έτσι προς τη λύση ενός κορυφαίου για την παιδαγωγική της εποχής προβλήματος.
Είμαστε λοιπόν εντάξει; Τότε η ομιλία μπορεί να ολοκληρωθεί. Μάλιστα μπορούμε να ζητήσουμε από την Τεχνητή Νοημοσύνη να μας γράψει ένα βιβλίο, όπως γράφει εργασίες και διατριβές κατά παραγγελία, να δώσουμε στο παιδί το βιβλίο και να ενισχύσουμε τη φιλαναγνωσία.
Εδώ ολοκληρώνεται το θέμα.
Εκτός αν θέλατε να συζητήσουμε τις προσωπικές, υποκειμενικές απόψεις μιας «φυσικής νοημοσύνης».
Εκτός αν θέλετε να ακούσετε μια νοημοσύνη πραγματική, σαν τη δική σας, που αναζητάει όπως κι εσείς κάτι που να της κάνει «κλικ», όπως λέμε.
Αυτό το «κλικ» που η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι προγραμματισμένη να μας προσφέρει όταν αναζητούμε κάτι τόσο σημαντικό.
Βέβαια, εδώ υπάρχει κάτι παράδοξο - αν το προσέξατε:
Η Τεχνητή Νοημοσύνη στο θέμα της φιλαναγνωσίας ήταν ήπιων τόνων, πολιτικά ορθή – όπως θα λέγαμε – και δε μας έκανε αυτό το «κλικ» που ελπίζω να έχουμε στη σημερινή συνάντηση.
Αντίθετα η Τεχνητή Νοημοσύνη που προσπαθεί να μας κρατήσει όσο γίνεται στην οθόνη μας κάνει «κλικ», κατά κάποιο τρόπο μας συναρπάζει καμιά φορά χωρίς να είναι «πολιτικά ορθή», δείχνοντάς μας περιεχόμενο στο όριο του «ακατάλληλου», «εξιτάροντάς» μας, όπως θα λέγαμε με άλλο τρόπο. Ας το κρατήσουμε αυτό ως «αστερίσκο» για μια άλλη συζήτηση.
Και να γυρίσω στο θέμα αν τελικά στο ζήτημα της φιλαναγνωσίας μπορούμε να έχουμε κάτι ξεχωριστό κάτι δυνατό που θα δώσει ώθηση στην αγάπη μας για το βιβλίο.
- Το βιβλίο ως αρχέτυπο
Συχνά όταν ξεφυλλίζω ένα βιβλίο κι ακόμη περισσότερο πριν έρθω στην παρέα μας, προσπάθησα για άλλη μια φορά να κατανοήσω «γιατί αυτή η κατασκευή με έλκει».
Γιατί οι βιβλιοθήκες με ταξιδεύουν και γιατί ποτέ στη ζωή μου δεν σταμάτησα να πηγαίνω στα βιβλία παρότι οι σκληροί μου δίσκοι είναι γεμάτοι eBooks και ακόμη κι εγώ ο ίδιος προτιμώ να εκδίδω σε αυτή τη μορφή τα βιβλία μου.
Πρόσεξα, λοιπόν, ότι τα βιβλία εμφανίζονται σε πολλά κομβικά σημεία του πολιτισμού μας: Υπάρχουν τα βιβλία που κρατούν ιερά πρόσωπα σε απεικονίσεις τους, υπάρχουν τα βιβλία των παραμυθιών, των μαγισσών, των παιδικών ηρώων της μικρής και μεγάλης οθόνης, ακόμη και το λεγόμενο «βιβλίο της ζωής». Υπάρχει μια σύνδεση του βιβλίου με το ιερό, το θαύμα, το υπερκόσμιο, αλλά και – αν θέλετε – το μαγικό, αυτό που υπερβαίνει την φύση.
Σήμερα, έχουμε πλέον τους υπολογιστές που κατά κάποιον τρόπο κάνουν θαύματα και είναι οι ίδιοι «μαγεία»!
Τους φαντάζεστε ποτέ να τους κρατούν – ας πούμε – στις αντίστοιχες του μέλλοντος;
Μπαίνει η ψηφιακή τεχνολογία στα παραμύθια;
Αντικαθιστά τα ιερά, μυθικά, διαχρονικά, συμβολικά αρχετυπικά βιβλία που προανέφερα;
Θα δούμε ποτέ σε μια εικόνα του μέλλοντος ένα ιερό πρόσωπο να κρατάει κάποιον υπολογιστή;
Δεν νομίζω.
Το βιβλίο από τη στιγμή που ήρθε στον πολιτισμό μας δεν ξεπεράστηκε ποτέ ως σύμβολο του εγγράμματου κόσμου μας.
Γιατί άραγε;
- Ένα υλικό αντικείμενο με «αξεπέραστους» συμβολισμούς
Θα σας πω πως το καταλαβαίνω με ένα ηχητικό παράδειγμα – για να μην ξεχνιόμαστε πως καλέσατε έναν μουσικό να σας μιλήσει για το βιβλίο.
Όταν ο άνθρωπος άρχισε να χτυπά γύρω του για να βγάλει ήχους μαγεύτηκε από τον ήχο του ξύλου, της πέτρας, του μετάλλου.
Ξεκίνησε από τους πρωτόλειους ήχους και τα πρωτόλεια υλικά.
Με μια μακραίωνη πορεία πολιτισμού άρχισε να κάνει πιο λεπτεπίλεπτη και πιο περίπλοκη την φύση που παράγει ήχους.
Από το πρωτόλειο υλικό πέρασε πολλά στάδια ώστε να φτάσει στα «τέλεια μουσικά όργανα».
Έφτασε στην - ας την πούμε:
«απόλυτη υποταγή αλλά και συνεργασία φυσικών υλικών και ανθρώπου για να γίνει η φύση ένα απόλυτο εργαλείο πολιτισμού».
Τα όργανα της ορχήστρας έγιναν «κλασσικά» και η συμφωνική ορχήστρα δεν φαίνεται να μπορεί να ξεπεραστεί.
Από τον πρωτόλειο ήχο φτάσαμε στην μουσική των κλασσικών και αξεπέραστων – ακόμη και από υπολογιστές – υλικών οργάνων.
Ας δούμε τώρα την πορεία της ανάγνωσης:
Αρχίζει από τις εγχαράξεις γραμμών σε πέτρες ξύλα και μέταλλα. Ίδια πορεία.
Ποιο είναι, όμως, το λεπτεπίλεπτο και περίπλοκο υλικό που ενσωματώνει με τον κλασικότερο τρόπο το ίδιο πράγμα που μπορούμε να περιγράψουμε με τις ίδιες λέξεις;
Τι εκφράζει την «απόλυτη υποταγή αλλά και συνεργασία φυσικών υλικών και ανθρώπου για να γίνει η φύση ένα απόλυτο εργαλείο πολιτισμού» όχι πλέον στον ήχο και τη μουσική αλλά στην σκέψη, την γραφή, την ανάγνωση, τον γραμματισμό;
Μα φυσικά το βιβλίο. Το «βιβλίο» είναι για τον εγγράμματο πολιτισμό μας ότι είναι το «βιολί» για τον ηχητικό πολιτισμό μας. Συμπωματικά και τα δύο από την ίδια πρώτη ύλη, το ξύλο.
Να, λοιπόν, μια προσέγγιση, γιατί το βιβλίο, είναι, το «αξεπέραστο αρχέτυπο» που εκφράζει τον εγγράμματο πολιτισμό μας.
Δεν ξεπερνιέται γιατί υλική φύση και πολιτισμός αλληλο-συνεργάζονται τέλεια σε αυτό.
- Το βιβλίο και η έμπνευση
Συνεπώς, το βιβλίο είναι η «κορυφή», είναι το απόλυτο όργανο της «μουσικής του γραμματισμού».
Το αντιμετωπίζουμε ως τέτοιο;
Κάθε μας έκδοση, κάθε σελίδα που μπαίνει στο πιεστήριο, κάθε βιβλίο που ακουμπάει στο σχολικό θρανίο, κάθε σελίδα που στήνεται στον υπολογιστή, κάθε κείμενο και εικόνα που εκτυπώνουμε, είναι ό,τι καλύτερο έχουμε;
Φτιάχνουμε τα βιβλία μας «μαγικά»;
Μοιράζουμε στα παιδιά μας θαυμάσια σχολικά βιβλία που θα τα λατρέψουν και θα θέλουν να μείνουν για πάντα στη βιβλιοθήκη τους;
Ψάχνουμε εναγωνίως τις συγγραφές και τις ιδέες που θα κάνουν «κλικ» όταν τυπωθούν;
Και αντίστροφα:
Προβληματιζόμαστε όταν τα παιδιά πετούν με ανακούφιση τα σχολικά βιβλία στον κάδο στο τέλος της σχολικής – αλλά και ακαδημαϊκής – χρονιάς;
Προβληματιζόμαστε όταν βιβλία γεμίζουν τις αποθήκες και καμιά φορά πάνε κατευθείαν από το πιεστήριο στην ανακύκλωση αν δεν φτάσουν ενδιάμεσα σε στοκ τιμές;
Προβληματιζόμαστε αν ένας οδηγός προϊόντων, ένα διαφημιστικό βιβλίο που διανέμεται δωρεάν στις εισόδους των πολυκατοικιών είναι πιο καλαίσθητο από ένα εγχειρίδιο για την εκπαίδευση;
Είπαμε, το βιβλίο είναι η «κορυφή», είναι το απόλυτο όργανο της «μουσικής του γραμματισμού».
Αλλά, το αντιμετωπίζουμε ως τέτοιο;
Στον καιρό όπου όλα ψηφιοποιούνται, το βιβλίο όπως και πολλά άλλα υλικά αντικείμενα δεν είναι πλέον μόνο οι πληροφορίες του, αλλά ένα ενιαίο πολυαισθητηριακό αντικείμενο.
Η υλική υπόσταση του βιβλίου, το βιβλίο-αντικείμενο, ταξιδεύει μέσα στο χρόνο ως «χρονοκάψουλα» και μεταφέρει – εκτός από το τυπωμένο υλικό του – πολλά ακόμα:
το κιτρινισμένο του χαρτί,
την τεχνική δεσίματος και ένα σωρό άλλα υλικό – αρχαιολογικής αξίας – στοιχεία,
την αισθητική του, τα σημάδια των ιδεών που το γέννησαν,
φέρει πάνω του όλα τα αγγίγματα, τα κοιτάγματα, τα μυρίσματα και τα ακούσματα των σελίδων που γυρίζουν, από εκατοντάδες ή χιλιάδες ανθρώπους που περάσαν δίπλα του.
Ταξίδεψε πολύ στο χώρο και τον χρόνο, και τώρα μετατρέπει τη βιβλιοθήκη που το φιλοξενεί σε ένα νέου τύπου ζωντανό μουσείο. Ποτέ ξανά οι βιβλιοθήκες δεν είχαν τα χαρακτηριστικά ενός σπάνιου διαδραστικού και ζωντανού μουσείου όπως σήμερα.
Οι βιβλιοθήκες δεν έχουν απλά μέσα τους την ιστορία της γνώσης. Έχουν την ιστορία του υλικού εγγράμματου τυπογραφικού πολιτισμού μας.
Το αξιοποιούμε αυτό;
Ή συμμετέχουμε στο καθημερινό – επιτρέψτε να το πω – πολιτισμικό έγκλημα να πετάμε «άχρηστα βιβλία» ακριβώς όπως πετάξαμε από τα παραδοσιακά σπίτια των παππούδων μας όλες τις οικοσκευές για να τις αντικαταστήσουμε με νεωτερισμούς;
Ας αναρωτηθούμε κατά πόσο η φιλαναγνωσία ξεκινάει από το «φιλόβιβλον», από την αγάπη και το σεβασμό στην ίδια μας την έντυπη ιστορία.
Ας δοκιμάσουμε να ξεκινήσουμε έτσι.
Την δικαιολογημένη αγάπη για το βιβλίο, που θα την νοιώσουν τα παιδιά στην καθημερινή μας πράξη και θα αγαπήσουν το βιβλίο χωρίς να χρειαστεί καν να εφαρμόσουμε προτάσεις-τύπου-Τεχνητής-Νοημοσύνης.
- Νέοι δρόμοι για την Εκπαίδευση
Επιτρέψτε μου να κλείσω κάπως κυκλικά, με την αρχική παρατήρηση όπου συνέκρινα τον ανθρώπινο ανεκτό ρυθμό κριτικής ανάλυσης ενός βιβλίου με τον καταιγισμό του doomscrolling, που δεν αφήνει περιθώρια στον άνθρωπο να καταλάβει τι του συμβαίνει σε επίπεδο πρόσληψης μηνυμάτων.
Αυτό που συμβαίνει σε μία μόνο σελίδα ενός βιβλίου, σε μια μόνο εικόνα του, μπορεί να αναλυθεί σε ένα ή περισσότερα ακαδημαϊκά μαθήματα. Λίγες λέξεις μπορούν να είναι χίλιες λέξεις.
Η επιστήμη των μέσων και της επικοινωνίας μας παρέχει τα εργαλεία να κατανοήσουμε πως μαθαίνουμε με το βιβλίο και πως με τα πολυμέσα. Υπάρχει ένα κομμάτι της επιστήμης – άγνωστο, μάλλον, ακόμη στην εκπαίδευση – που μπορεί να κάνει το παιδί να εκτιμήσει και να αγαπήσει την «βαρεμάρα» που νοιώθει όταν δεν είναι όλα γύρω καταιγιστικά σαν εφαρμογή στο κινητό τηλέφωνο.
Μπορούμε να εξηγήσουμε, πλέον, γιατί με το βιβλίο προσεγγίζουμε το περίφημο «νόημα της ζωής»,
γιατί βρίσκουμε «σκοπό στη ζωή»
και «φιλοσοφία ύπαρξης»,
ενώ με την κινητή οθόνη και τις καταιγιστικές εφαρμογές τα χάνουμε όλα αυτά, «χάνοντας» – επιτρέψτε μου την έκφραση – «τη ζωή μας».
- Αντί επιλόγου
Θα τελειώσω, όμως, κι εγώ με ευχές όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Εύχομαι αυτή η υπαρκτή γνώση και επιστήμη του βιβλίου και του κόσμου του, που επιγραμματικά προσπάθησα να καταγράψω σήμερα, αυτός ο πλούτος γνώσεων που κάνουν «κλικ», στο θέμα του βιβλίου και της φιλαναγνωσίας, κάποια στιγμή να φτάσουν οργανωμένα στο Αναλυτικό Πρόγραμμα της Εκπαίδευσής μας και να έχουν σχεδιαστεί με έμπνευση και αγάπη, από συνανθρώπους μας φωτισμένους, αλτρουιστές, με όραμα και μεθοδικότητα, οπότε τότε η ευτυχία, η ευημερία η κοινωνική ευτοπία και το καλύτερο αύριο για τα παιδιά μας είναι εξασφαλισμένα!
Καλές αναγνώσεις, καλές βιβλιοθήκες
και καλά μαθήματα βιβλιογνωσίας, επικοινωνίας, μέσων και πολιτισμού
να έχουμε στα σχολειά μας!
Σας ευχαριστώ θερμότατα για την προσοχή σας!
* Η Ομιλία εκφωνήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2024 στο Μέγαρο Χορού Καλαμάτας, στο πλαίσιο των εγκαινίων του 1ου Φεστιβάλ Παιδικού Βιβλίου Καλαμάτας και δημοσιεύεται με την ευγενική χορηγία επικοινωνίας του Kalamatajournal.gr κατόπιν αιτημάτων των παρευρισκόμενων, προς την διοργάνωση, προκειμένου να είναι το κείμενο της ομιλίας διαθέσιμο για περαιτέρω αξιοποίηση από γονείς και εκπαιδευτικούς, αλλά και κάθε ενδιαφερόμενο για το σημαντικό αυτό θέμα της φιλαναγνωσίας των παιδιών.
** Ο Δημήτριος Σαρρής είναι Εκπαιδευτικός Μουσικής, Συγγραφέας, Επισκέπτης Καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου και μέλος του Περιφερειακού Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας της Περιφέρειας Πελοποννήσου.
Αρ. Μητρώου Μ.Η.Τ. 262004