Παρασκευή, 13 Ιουνίου 2025 10:32

Παναγιώτης Χαρ. Καράμπελας (1936-2025): Ένας ακούραστος θεράπων της Μεσσηνιακής Λαογραφίας

Παναγιώτης Χαρ. Καράμπελας (1936-2025): Ένας ακούραστος θεράπων της Μεσσηνιακής Λαογραφίας

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Του Γιάννη Πλεμμένου

Ο Παναγιώτης Χαρ. Καράμπελας καταγόταν από το χωριό Λαγκάδα της Μεσσηνιακής Μάνης. Ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στην Καλαμάτα. Ασχολήθηκε με τα γράμματα από τα μαθητικά του χρόνια δημοσιεύοντας στον τοπικό τύπο κείμενα λαογραφικού ενδιαφέροντος, κυρίως από την ιδιαίτερη πατρίδα του. Διορίστηκε στο Υπουργείο Κοινωνικών Υπηρεσιών, ενώ παράλληλα παρακολούθησε μαθήματα δημοσιογραφίας και θεάτρου και σεμινάρια λόγου και τέχνης, ψυχολογίας και λαογραφίας. Μετά την αποκέντρωση των Δημοσίων Υπηρεσιών μετατέθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης, όπου νυμφεύτηκε τη φιλόλογο και τ. λυκειάρχη Καίτη Νικολετάκη, με την οποία απέκτησαν δύο παιδιά.

 

Μετά την εγκατάστασή του στο Ηράκλειο, συνέχισε να ασχολείται με τα γράμματα και τις τέχνες, δημοσιεύοντας στον τοπικό και περιοδικό Τύπο της Κρήτης μελέτες, δοκίμια, επετειακά κείμενα, βιβλιοκρισίες, θεατρικές και καλλιτεχνικές κριτικές. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος και μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Πελοποννησίων Νομού Ηρακλείου «Ο Μοριάς». Συνέταξε αρκετές λαογραφικές συλλογές, μία από τις οποίες, με τίτλο Πελοποννησιακά παραδοσιακά τραγούδια Αγάπης, απέσπασε το Α’ Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών (2010). Εξέδωσε το μυθιστόρημα Η δράκαινα της Μάνης (Παρασκήνιο 2003), που στήνεται στα χρόνια της Κατοχής και περιστρέφεται γύρω από το φαινόμενο του γδικιωμού στη Μάνη.

Ο Καράμπελας είχε βιωματική σχέση με τη λαογραφία και τον λαϊκό πολιτισμό, όπως προκύπτει από το κατατεθειμένο έργο του. Διέθετε επίσης αμεσότητα και ευχέρεια λόγου, εξαιτίας των οποίων εκφραζόταν με γλαφυρό τρόπο τόσο στις προσωπικές του επαφές όσο και στα γραπτά του κείμενα. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι είχε επίδοση στη λογοτεχνία, για την οποία έτρεφε μεγάλη αγάπη. Σε μια συλλογή του με τίτλο «Τα Μανιάτικα παραδοσιακά τραγούδια αγάπης (ερωτικά)», αναφέρεται σε ένα τέτοιο περιστατικό από τα νεανική του περίοδο στη Μεσσηνιακή Μάνη:

Τα πρώτα μου ακούσματα ήταν σε περίοδο σποράς. Το σκάψιμο ήταν γνωστό στη ντοπιολαλιά. Βρέθηκα σε ένα σημείο με θέα τ’ αντίπερα. Βραχώδης περιοχή και το σκάψιμο γινότανε με τις αξίνες. Ξαφνιάστηκα όταν άκουσα μία ιδιότυπη συναυλία. Οι εργάτες τραγουδούσαν σκάβοντας και σαν μουσική επένδυση ακουγότανε ο ήχος του μετάλλου της αξίνας που χτυπούσε στις πέτρες. Τις χορωδιακές αυτές μελωδίες και τα μουσικά ακούσματα τα ταξίδευε ο αντίλαλος των ρεματιών και λαγκαδιών που μετουσίωναν το μουσικό αυτό ακρόαμα σε θείο άκουσμα.

Όπως προκύπτει από τις πολυσέλιδες εργασίες του, ο Καράμπελας έχει επίγνωση της σπουδαιότητας του έργου του, τόσο για την ιστορία του Μανιάτικου τραγουδιού όσο και για την επιστήμη της μουσικής λαογραφίας. Αυτό μου το επαναλάμβανε σε κάθε προσωπική μας επικοινωνία είτε ζωντανή είτε τηλεφωνική. Στα «Λιανοτράγουδα της Μάνης (ερωτικά και άλλα δίστιχα)» παρατηρεί σχετικά:

Εγώ θα παραθέσω δείγματα απ’ όσα έχω ο ίδιος ακούσει και καταγράψει, από ζωντανούς πληροφορητές, στις λαογραφικές μου συλλογές. Και βέβαια η εργασία μου αυτή δεν εξαντλεί το θέμα και δεν είναι κάτι τέτοιο στις προθέσεις μου. Θα την χαρακτήριζα αναφορά μνήμης και κίνητρο για περαιτέρω μελέτη και έρευνα από νεότερους λαογράφους και μελετητές μουσικολόγους.

Μέσα από τις συστηματικές καταγραφές του (οι οποίες υποβοηθούνταν από τη δυνατή μνήμη του αλλά και την αγάπη του για την ιδιαίτερη πατρίδα του), ο Καράμπελας είχε καλύψει πολλές κατηγορίες του δημοτικού τραγουδιού, από ερωτικά και γαμήλια έως νανουρίσματα και ταχταρίσματα. Στη συλλογή του «Τα ναναρίσματα – ταχταρίσματα, κανακέματα» αναφέρεται κατ’ αρχάς στη συμβολή της μητέρας του στην κατάρτιση της συλλογής του:

Η μάνα μου – Σοφία Καράμπελα – που είχε ανάκατες γέννες, αγόρια κορίτσια, δεν αδικούσε σε παινάδια τα κορίτσια της. Και θα φανεί, αφού τα πιο πολλά από τα ναναρίσματα – ταχταρίσματα που παραθέτω μου τα έχει τραγουδήσει με την ξεχωριστή σε μελωδία φωνή της. Η μάνα μου, σαν γνήσια Μανιάτισσα, είχε το χάρισμα να στιχουργεί ποιοτικά τραγούδια – νανουρίσματα και μοιρολόγια. Το ιδιάζον μέταλλο της φωνής της, την έκανε σε όλα ξεχωριστή. Τα πιο πολλά από τα λαογραφικά λήμματα στις συλλογές μου είναι δικές της αφηγήσεις. Αφού και στα βαθιά της γεράματα είχε καθαρό μυαλό και μνήμη ξελαμπικαρισμένη

Τα σχόλια του Καράμπελα για τη μητέρα του φανερώνουν μια δεμένη οικογένεια (που είναι ζητούμενο στην εποχή μας) αλλά και αισθήματα ευγνωμοσύνης που έτρεφε ο παλιότερος Έλληνας για την καταγωγή και τις ρίζες του. Φαίνεται επίσης ότι η επίδοσή του στη συγκέντρωση και μελέτη δημοτικών τραγουδιών δεν περιοριζόταν μόνο στον ίδιο αλλά ήταν οικογενειακή υπόθεση:

Ευτύχησα να έχω πολλά ακούσματα από τη μάνα μου – Σοφία Καράμπελα – που γέννησε δέκα παιδιά (αγόρια – κορίτσια), που είχε το χάρισμα να αυτοσχεδιάζει στιχουργικά και να τραγουδά χαρές και λύπες, με την ξεχωριστά μελωδική φωνή της. Άξια κληρονόμος των χαρισμάτων της μάνας μας είναι η εν ζωή μικρή μου αδελφή […] που και αυτή γέννησε έξι παιδιά (αγόρια – κορίτσια).

Όπως προελέχθη, ο Καράμπελας είχε εγκατασταθεί στην Κρήτη όπου είχε δημιουργήσει οικογένεια, γι’ αυτό και ανακαλούσε με νοσταλγία τον γενέθλιο τόπο του «ζηλεύοντας» την αγαπημένη του αδελφή που είχε καταφέρει να παραμείνει εκεί και να συνεχίσει την οικογενειακή παράδοση της μητέρας του, όπως προκύπτει συχνά πυκνά από τις αναφορές του σε αυτήν:


O Παναγ. Καράμπελας (στη μέση) με μέλη του Συλλόγου Πελοποννησίων Κρήτης «Ο Μοριάς» σε παλιότερη εκδήλωση

Έχει ακόμα ειπωθεί ότι τα Μανιάτικα σοφίσματα είναι λόγια κομμένα από πέτρα. Ζωντανή απόδειξη των ισχυρισμών και αναφορών μου είναι η αδερφή μου […] που ζει στο χωριό Λαγκάδα της Έξω Μάνης. Γνώσεις Δημοτικού και όμως στιχουργεί τόσο σε χαρές όσο και σε λύπες, κατά τρόπο που όχι σπάνια να με προβληματίζουν τα στιχουργήματά της. Έχω ξαναπεί ότι είναι η συνέχεια της μάνας μας, που είχε χαρακτηριστεί το καλλικέλαδο αηδόνι με φωνή κουντούνι (=κουδούνι;).

Η αξία των λαογραφικών συλλογών του Καράμπελα είναι μεγαλύτερη απ’ ότι μπορεί να αντιληφθεί κανείς από ένα πρώτο ξεφύλλισμα, καθώς κάποια από τα τραγούδια που διασώζει ανάγονται στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, σύμφωνα με την επόμενη σημείωση: «τα τελευταία μέτρα μού τα ερμήνεψε η γιαγιά μου που ήταν μαία με πολλές γέννες στο ενεργητικό της». 

Εκτός από καταγραφές τραγουδιών, ο Καράμπελας διέσωσε και πολλά ήθη και έθιμα που συνδέονται με τον κύκλο του χρόνου και τον κύκλο της ζωής, τα οποία περιγράφει δια μακρών, σαν να προσπαθεί να μην ξεχάσει κάποια σημαντική λεπτομέρεια από την παλιά ζωή στο χωριό του. Συνέγραψε επίσης και πραγματείες για τη σχέση του μανιάτικου μοιρολογιού με την αρχαία τραγωδία, τις μυστικές τελετουργίες στα ιερά του Ταινάρου κ.ά.

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει και ας μείνει το όνομα και το έργο του αλησμόνητο στις επόμενες γενιές.