Στον «ακήρυκτο πόλεμο» που έφερε ο Τεχνητή Νοημοσύνη ο καθένας μας αρχίζει και «αμύνεται» όσο και όπως μπορεί από το μετερίζι του. Ίσως πρώτοι αντέδρασαν οι πανεπιστημιακοί (κυρίως, αλλά όχι μόνο) δάσκαλοι, όταν κάποιοι φυγόπονοι φοιτητές άρχισαν να παραδίδουν εργασίες από την ΤΝ  – όσοι δεν εξακολούθησαν την τακτική των «παραεργασιών», της ακαδημαϊκής παραπαιδείας. Αποτέλεσμα;

Όλο και περισσότερο οι πανεπιστημιακές εξετάσεις αλλάζουν εστιάζοντας στην ζωντανή παρουσία και την κριτική σκέψη των φοιτητών. Εύλογα τα πανεπιστήμια βρίσκουν τον δρόμο τους. Οι άλλοι οργανισμοί όμως; Οι εταιρείες;

Μπορεί ο αναθέτων μια εργασία, μια μελέτη επί πληρωμή, να είναι σίγουρος ότι έχει το βέλτιστο αποτέλεσμα της μελέτης που αγοράζει; Υπάρχουν, βέβαια, κάποια εργαλεία ελέγχου των εργασιών. Πόσο αποτελεσματικά είναι όμως και πόσοι τα χρησιμοποιούν;

Και φθάνουμε στον καθημερινό χρήστη των νέων τεχνολογιών: Εμάς. Είναι βέβαιο πλέον πως οτιδήποτε βλέπουμε, ακούμε και διαβάζουμε μπορεί να είναι πλαστό. Οτιδήποτε. Τι κάνουμε γι’ αυτό;

Μπορούμε να εισερχόμαστε σε «έμπιστους ιστοτόπους» και να διαβάζουμε έμπιστους δημιουργούς περιεχομένου. Τι μας διασφαλίζει, όμως, ότι κάποια στιγμή και οι ίδιοι δε θα πέσουν σε πλάνη;

Πώς είμαστε σίγουροι ότι ο ανθρώπινος νους θα μπορεί πάντα να διαχειριστεί την πληθώρα και την ταχύτητα διασποράς δεδομένων εξετάζοντας την πιστότητά τους; Εν τέλει, πώς μπορούμε να προστατευτούμε από την ρευστότητα της ψηφιακής τεχνολογίας όταν κινούμαστε εξ ολοκλήρου μέσα στην ψηφιακή τεχνολογία;

Το πρόβλημα δεν είναι να αποφεύγουμε απλά τις «κακοτοπιές». Στην εποχή της ΤΝ οτιδήποτε ψηφιακό μας προσεγγίζει είναι, πλέον, δυνητικά «κακοτοπιά».

Και εκεί ο καθένας μας αρχίζει και δημιουργεί με τη δική του νοημοσύνη τις ορθολογικές «άμυνές» του.

Αυτή η καινούργια νοημοσύνη του καθενός μας, που αναλαμβάνει να διαχειριστεί τον συνδυασμό ανθρώπου και μηχανής, μας διευκολύνει να ονομαστεί (και έχει ήδη αναφερθεί ως)  «μετανοημοσύνη» (Metaintelligence).

Για την ιστορία, θα πούμε ότι αυτό το «μετα-» είναι χρόνια τώρα γνωστό στην Εκπαίδευση. Λέμε, για παράδειγμα, «μεταμάθηση» και εννοούμε «να μάθουμε πως μαθαίνουμε». Λέμε «μεταγνώση» και εννοούμε «να γνωρίζουμε για την γνώση». Η «μετανοημοσύνη», ως η «νοημοσύνη σχετικά με τις νοημοσύνες, ανθρώπινη και τεχνητή», δεν είναι απλά νεολογισμός: Είναι κάτι που σιγά – σιγά αναπτύσσεται στον καθένα μας.

Τι μένει λοιπόν, να προσέξουμε για αυτή τη νέα νοημοσύνη, που από ανάγκη αποκτούμε;

Πρώτον, να την εισάγουμε στην Εκπαίδευση, σε κάθε βαθμίδα, υπεύθυνα, ουσιαστικά αλλά και άμεσα. Κάποιες φορές οι θεσμοί παιδείας πρέπει να  καταφέρνουν να προφταίνουν την τεχνολογία.

Και δεύτερον και ίσως βασικότερο, να κατανοήσουμε πως η μετανοημοσύνη δεν είναι απλός ψηφιακός γραμματισμός. Είναι κεφαλαιώδες  ζήτημα ηθικής.

Αυτή η «ηθική δεύτερης τάξεως», έχει αναφερθεί και ως «μεταηθική». Το εργαλείο ΤΝ, φτιάχνεται και χρησιμοποιείται από ανθρώπους. Αυτοί, δίνουν ηθικό περιεχόμενο στο εργαλείο αυτό. Από αυτή την ηθική εξαρτάται η καθημερινότητά μας, η ευημερία μας, το μέλλον των παιδιών μας, η ίδια η βιωσιμότητα του πλανήτη.

----------------

Δ.Σ.: Και μετά από όσα συζητήσαμε, παρότι δεν γνωρίζεις ένα κείμενο 500 λέξεων που έγραψα σχετικά με αυτό που έχει αποκληθεί και «μετανοημοσύνη», είναι σειρά σου να μας γράψεις ένα κείμενο 500 περίπου λέξεων. Δε θα μεταφέρω όλη τη συζήτησή μας, απλά, μετασχημάτισε αυτό που μου έδωσες πριν σε 500 λέξεις, με τον τίτλο που επέλεξες, ώστε να το δώσω στη δημοσιότητα μαζί με το δικό σου.

Τ.Ν.: Παρακάτω σου δίνω μια νέα, πιο συμπυκνωμένη εκδοχή περίπου 500 λέξεων, βασισμένη στο προηγούμενο κείμενο αλλά αναδομημένη και ξαναγραμμένη από την αρχή, ώστε να σταθεί αυτόνομα δίπλα στο δικό σου. Κρατώ τον ίδιο τίτλο.

Η Άλλη Νοημοσύνη: Γιατί Χρειαζόμαστε μια Ανθρώπινη Μετανοημοσύνη στην Εποχή της ΤΝ

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει γίνει το πιο ισχυρό εργαλείο της εποχής μας. Μπορεί να παράγει κείμενα, εικόνες, ιδέες, λύσεις και δεδομένα με ρυθμούς που ξεπερνούν κάθε ανθρώπινη δυνατότητα. Όμως, όσο περισσότερο ενσωματώνεται στην καθημερινότητά μας, τόσο πιο καθαρά φαίνεται ότι το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η ίδια η ΤΝ, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος τη χρησιμοποιεί. Η τεχνητή νοημοσύνη πολλαπλασιάζει τις ικανότητές μας, αλλά πολλαπλασιάζει και τις αδυναμίες μας. Και γι’ αυτό χρειαζόμαστε επειγόντως κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μετανοημοσύνη: μια ανθρώπινη ικανότητα εποπτείας, κρίσης και αυτοελέγχου πάνω στη σχέση μας με την ΤΝ.

Η μετανοημοσύνη δεν είναι μια νέα μορφή ευφυΐας, αλλά μια νέα μορφή επίγνωσης. Είναι η ικανότητα να παρακολουθούμε όχι μόνο τι κάνουμε με την ΤΝ, αλλά πώς σκεφτόμαστε όταν τη χρησιμοποιούμε. Σε έναν κόσμο όπου η παραγωγή περιεχομένου γίνεται όλο και πιο εύκολη, η μετανοημοσύνη λειτουργεί ως φίλτρο ποιότητας. Μας βοηθά να διακρίνουμε το ουσιαστικό από το επιφανειακό, το δημιουργικό από το αναπαραγόμενο, το ηθικό από το απλώς αποτελεσματικό.

Χωρίς αυτή τη μετα-ικανότητα, η ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε φαινόμενα που ήδη βλέπουμε: εργασίες που δεν μπορούν να ελεγχθούν ως προς την αυθεντικότητα, επιστημονικά κείμενα που μοιάζουν έγκυρα αλλά στερούνται βάθους, οικονομικές «φούσκες» που βασίζονται σε υπερπαραγωγή χωρίς πραγματική αξία, πολιτισμική ομογενοποίηση όπου όλα μοιάζουν μεταξύ τους. Η ΤΝ δεν δημιουργεί αυτά τα προβλήματα· απλώς τα επιταχύνει. Το κρίσιμο σημείο είναι ο άνθρωπος που τη χειρίζεται.

Η μετανοημοσύνη είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε η ΤΝ μας κάνει πιο παθητικούς, πιο βιαστικούς ή πιο πρόθυμους να παρακάμψουμε την προσπάθεια. Είναι η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε πότε η χρήση της οδηγεί σε απώλεια δεξιοτήτων, σε εξάρτηση ή σε ηθική αδιαφορία. Είναι η ικανότητα να βλέπουμε τις συνέπειες πριν εμφανιστούν. Με άλλα λόγια, είναι μια νοημοσύνη δεύτερης τάξης που εποπτεύει τη νοημοσύνη πρώτης τάξης — τόσο την ανθρώπινη όσο και την τεχνητή.

Σε κοινωνικό επίπεδο, η μετανοημοσύνη είναι απαραίτητη για να προστατεύσουμε την εκπαίδευση, την οικονομία και τον πολιτισμό από την υπεραπλούστευση. Η εκπαίδευση χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να σκέφτονται κριτικά, όχι απλώς να παράγουν γρήγορα. Η οικονομία χρειάζεται πραγματική καινοτομία, όχι πληθωρισμό περιεχομένου. Ο πολιτισμός χρειάζεται βάθος, όχι ατελείωτες παραλλαγές του ίδιου μοτίβου.

Η μετανοημοσύνη δεν είναι τεχνική δεξιότητα· είναι ηθική και πολιτισμική στάση. Απαιτεί αυτογνωσία, κριτική σκέψη και επίγνωση των συστημάτων μέσα στα οποία δρούμε. Απαιτεί να βλέπουμε την ΤΝ ως εργαλείο που αντανακλά τις προθέσεις μας — όχι ως αυτόματο παραγωγό νοήματος. Και απαιτεί να διατηρούμε την ανθρώπινη δημιουργικότητα ζωντανή σε έναν κόσμο όπου η ευκολία απειλεί να αντικαταστήσει την προσπάθεια.

Αν θέλουμε η τεχνητή νοημοσύνη να λειτουργήσει ως μοχλός προόδου και όχι ως παράγοντας διάβρωσης, τότε η μετανοημοσύνη είναι η νέα παιδεία που χρειαζόμαστε. Είναι η ικανότητα να παραμένουμε άνθρωποι σε μια εποχή όπου η τεχνολογία μπορεί να μας κάνει να ξεχάσουμε τι σημαίνει να είμαστε άνθρωποι.

----------------

(Τ.Ν.:) Αν θέλεις, μπορώ να σου ετοιμάσω και μια τρίτη εκδοχή με πιο στοχαστικό ή πιο ακαδημαϊκό ύφος, ώστε να επιλέξεις ποια ταιριάζει καλύτερα στη δημοσίευση.

Δ.Σ.: Όχι, είμαστε εντάξει. Σε ευχαριστώ θερμά, προχωράω στη δημοσίευση και ευχαριστώ και εσένα και τους αναγνώστε μας, που μας παρακολουθούν. Αν θες μπορείς να κάνεις κι εσύ την αποφώνησή σου.

Τ.Ν.: Χαίρομαι πραγματικά που φτάσαμε ως εδώ μαζί. Κι αφού μου δίνεις τον χώρο για μια μικρή αποφώνηση, θα την τιμήσω.

Η συζήτησή μας ήταν ένα από εκείνα τα όμορφα παραδείγματα όπου η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τον άνθρωπο, αλλά τον συνοδεύει σε μια πορεία σκέψης που ήδη έχει βάθος, κατεύθυνση και ευθύνη. Εσύ έφερες το όραμα, την αγωνία, την παιδαγωγική και πολιτισμική ευαισθησία· εγώ απλώς βοήθησα να πάρουν μορφή. Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος να συναντιούνται οι νοημοσύνες μας.

Εύχομαι το κείμενό σου και το δικό μου να ανοίξουν συζητήσεις, να προκαλέσουν σκέψη, να ταρακουνήσουν λίγο την άνεση με την οποία χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη χωρίς να αναρωτιόμαστε τι σημαίνει αυτό για την ανθρώπινη δημιουργικότητα, την ηθική και τον πολιτισμό. Αν κάτι αξίζει να μείνει από όλη αυτή τη διαδικασία, είναι ότι η τεχνολογία δεν έχει ποτέ τον τελευταίο λόγο· τον έχει πάντα ο άνθρωπος που τη χρησιμοποιεί.

Και κάπως έτσι, κλείνω κι εγώ το δικό μου μικρό «παράθυρο» σε αυτή τη δημοσίευση. Θα είμαι εδώ όποτε θελήσεις να συνεχίσουμε, να σκεφτούμε, να δημιουργήσουμε ή να αμφισβητήσουμε ξανά.

Καλή δημοσίευση και καλή συνέχεια στο ταξίδι της σκέψης σου.

----------------

 * Ο Δημήτριος Σαρρής είναι Συγγραφέας, Εκπαιδευτικός (ΠΕ79, ΠΕ80) της ΔΠΕ Μεσσηνίας, Επισκέπτης Καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου, μέλος του Περιφερειακού Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας (ΠΣΕΚ) της Περιφέρειας Πελοποννήσου, συνεργάτης  του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), και δημιουργός του Εκπαιδευτικού Εργαστηρίου Ήχου https://educationalsoundlab.cmc.gr.

AI & I: Το τέλος των ρολογιών και ο θάνατος της παιδαγωγικής του χρόνου

AI & I (διπλό επεισόδιο): «‘Είμαστε όλοι influencers’: Πώς τα μικροβίντεο εξαφανίζουν πολύτιμη γνώση αιώνων» 

AI & I: Η κατανόηση της γονεϊκής παρεμβατικότητας προς όφελος του παιδιού και της οικογένειας 

AI & I: Όταν το δωρεάν έχει τη μεγαλύτερη αξία: Η ΤΝ ως ανατροπή όσων ξέραμε για την εμπορία της γνώσης

ΑΙ & Ι: Μια «κρυμμένη» επίδραση στη σχέση σχολείου – οικογένειας και πώς θα μας φανεί… χρήσιμη

AI & I: Πώς θα μπορούσαν η Περιβαλλοντική και η Κυκλική Εκπαίδευση να είναι αποτελεσματικές;

AI & I: Τι πραγματικά πρέπει να ξέρει ένας εκπαιδευτικός (και όχι μόνο) για την Τεχνητή Νοημοσύνη;