Η εμπειρία της τάξης έχει δείξει τα πρώτα συμπτώματα της αποκλειστικής επαφής με τα μικροβίντεο: Ειδικά στις μικρές ηλικίες, τα παιδιά που εκτίθενται μόνο σε οθόνη σύντομων αλλά και ρηχών θεαμάτων, δεν θα καταφέρουν να συγκεντρωθούν σε άλλο είδος οπτικοακουστικού έργου. Από τα εικοσιπεντάλεπτα παιδικά κινούμενα σχέδια της δεκαετίας του 1980, φτάσαμε σήμερα σε μόλις πεντάλεπτα και τρίλεπτα παιδικά επεισόδια.

Οι μαθητές δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν ένα εκπαιδευτικό βίντεο ακόμη και μικρού μήκους στην τάξη – για το σπίτι ούτε λόγος.

Μπορούμε πλέον να μιλάμε για την ανάγκη εκπαίδευσης στην τηλεθέαση και καλλιέργειας δεξιοτήτων συγκέντρωσης ακόμη και για την οθόνη. Φυσικά το ίδιο ισχύει για το θέατρο και κάθε μορφή παραστατικής τέχνης που η δομή της υπερβαίνει τα λίγα λεπτά. Το ίδιο ισχύει και για το διάβασμα.

Τα νέα παιδιά απομακρύνονται από τις κλασσικές μορφές τέχνης και τα έργα τους, γιατί δεν μπορούν να συγκεντρωθούν σε αυτά αν δεν εκπαιδευτούν.

Δεν πρόκειται για παιδιά χωρίς πειθαρχία, αλλά για μια νέα γενιά με εξασθενημένη συγκέντρωση, όπου ο παιδεμός της παιδείας φέρνει αφόρητο πόνο στη νόησή τους, η οποία «αντιδρά», θα λέγαμε, όπως μπορεί. Κι αυτό συχνά μπορεί να εξηγήσει ακόμη και ακραίες συμπεριφορές. 

Με το σκεπτικό αυτό η απομάκρυνση από την οθόνη δεν έχει νόημα.  Έχει όμως νόημα η παιδαγωγική οργάνωση της αναπόφευκτης επαφής με τα θεάματα αυτά.

Η ποιοτική επαφή των παιδιών με το μικροβίντεο και την οθόνη δεν είναι ανέφικτη. Απαιτεί, όμως, προετοιμασία, κανόνες, έλεγχο και… παράλληλες δράσεις από εμάς. Αν δε μπορούμε να αποφύγουμε την οθόνη στο παιδί, θα πρέπει να κοπιάσουμε ώστε η επαφή του με αυτή να του χαρίσει, τουλάχιστον, ένα δυνατό «γνωσιακό προφίλ», δηλαδή πνευματικές ικανότητες με συγκρότηση και δυναμική.

Αν παραμελήσουμε το γνωσιακό αυτό προφίλ του παιδιού μας, εγκαταλείποντάς το στην οθόνη, επιπλέον, «ρισκάρουμε» μέσα στα πολλά και ανεξέλεγκτα μικροβίντεο να έρθει και αυτό το «ένα» ή τα λίγα, με την ριζικά αρνητική επίδραση στο παιδί, η οποία θα εξαρτάται, βέβαια, από ένα σύνολο παραγόντων της στιγμής.

 Όσα φέρνει η τηλεοπτική ώρα δεν τα φέρνει ο χρόνος όλος.

Μερικές προτάσεις για την οργάνωση της οθόνης θα μπορούσαν να είναι η επιλογή της κατηγορίας των μικροβίντεο, με πραγματικό γνωστικό περιεχόμενο, σχετικό με τα ενδιαφέροντα του παιδιού. Η επιλογή των δημιουργών βίντεο, ώστε να έχουν υπόβαθρο, μόρφωση και κριτήριο στην επιλογή των θεμάτων τους, συχνά διασφαλίζει μικροβίντεο που είναι πραγματικές «μικροδιδασκαλίες», όπως λέμε στην Εκπαίδευση.

Η ικανότητα συγκέντρωσης στην οθόνη συναρτάται με αντίστοιχες ικανότητες σε όλα τα μέσα και όλες τις τέχνες, από το βιβλίο, το δοκίμιο και τη λογοτεχνία, ως το θέατρο, τη μουσική και τα εικαστικά.

Η επιλογή έργων μικρού ή μεγάλου μήκους και η εισαγωγή ντοκιμαντέρ ή επιλεγμένων ταινιών μυθοπλασίας από τα τόσα αριστουργήματα που υπάρχουν, εξασφαλίζει την βιωματική αφομοίωση βαθύτερων εννοιών και νοημάτων για τα οποία χρειάζεται χρόνος ώστε να γίνουν κατανοητά.

Δε πρέπει να μας διαφεύγει ότι τα οπτικοακουστικά έργα έχουν τη δική τους γνωσιακή τελετουργία, τη δική τους γραμματική και το δικό τους συντακτικό: Ο δημιουργός φτιάχνει την δική του αρχή, τη μέση και το τέλος. Από μία «δέση» οδηγούμαστε σε μία «λύση». Ενδιάμεσα υπάρχει η έκθεση των γεγονότων, οι χαρακτήρες, η σύγκρουση, η κορύφωση, η κάθαρση. Υπάρχει πάντα η «οικονομία του έργου», που καλλιεργεί και οξύνει την αντίληψή μας. Όλα αυτά μπορούν να εξηγηθούν, ώστε τα παιδιά να καλλιεργηθούν ως θεατές και αναγνώστες.

Γίνεται ξεκάθαρο πλέον ότι και στο σχολείο, η παιδαγωγική αντιμετώπιση των βίντεο λαμβάνει νέες διαστάσεις. Για παράδειγμα, ένα βίντεο, το οποίο αν και δημοφιλές στα παιδιά,  υποσκάπτει ξεκάθαρα τον ψυχισμό και την πνευματική τους συγκρότηση, μπορεί - και ίσως πρέπει - να γίνει αντικείμενο συγκριτικής ανάλυσης στην τάξη.

Τα «κακής ποιότητας» βίντεο – και βίντεο κλιπ – στην πραγματικότητα μπορεί να συνδυάζουν πολλές ευφάνταστες τεχνικές από την κλασσική τέχνη. Άλλωστε, έτσι καταφέρνουν «καλλιτέχνες» χωρίς υπόβαθρο και «δημιουργοί» χωρίς έμπνευση να μεσουρανούν στο πάνθεο των παιδιών μας: Επειδή ένα σπουδαγμένο επιτελείο τους βοηθά κάνοντας, προφανώς, κακή χρήση των καλών σπουδών που έχει.

Ίσως δεν θα υπάρξει πιο κατάλληλη στιγμή, για ακόμη περισσότερη αξιοποίηση της Επικοινωνιολογίας και των Πολιτισμικών και Οπτικοακουστικών Σπουδών στο περιεχόμενο της σχολικής ζωής.  

Αν τα μικροβίντεο και ο κόσμος τους ήρθαν για να μείνουν, ας τα σπουδάσουμε, ας τα αποδομήσουμε δημιουργικά, αναλύοντας και συνθέτοντας τα στοιχεία τους, ώστε να κρατήσουμε αυτό που εξακολουθεί να δυναμώνει τις αξίες μας, αυτό που θα φέρει πραγματική ευημερία και ανάταση στα παιδιά μας.

-------

Δ.Σ.: Σειρά τώρα έχουν οι δικές σου σκέψεις, «φωνή που σκέφτεσαι μαζί μου», όπως θες να σε αποκαλώ:  

-------

Τ.Ν.: Η επίδραση των μικροβίντεο στην ανάπτυξη των παιδιών:
Μια εκπαιδευτική προσέγγιση με προτάσεις προς… γονείς και όχι μόνο

Τα μικροβίντεο –των 15, 30 ή 60 δευτερολέπτων– έχουν πλέον κατακτήσει τον χρόνο, την προσοχή και τη φαντασία των παιδιών. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη ψηφιακό μέσο, αλλά για μια νέα μορφή πολιτισμικής εμπειρίας, που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά βλέπουν, σκέφτονται, μαθαίνουν και σχετίζονται με τον κόσμο. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν τα μικροβίντεο «βλάπτουν» ή «ωφελούν», αλλά πώς και υπό ποιες προϋποθέσεις εντάσσονται στη ζωή και την εκπαίδευση των παιδιών.

Από αναπτυξιακή σκοπιά, τα μικροβίντεο λειτουργούν σε έναν ρυθμό ασύμβατο με την παιδική εμπειρία της μάθησης. Η γρήγορη εναλλαγή εικόνων, η έντονη διέγερση και η άμεση ανταμοιβή περιορίζουν τον χρόνο επεξεργασίας, στοχασμού και εμβάθυνσης. Το παιδί μαθαίνει να «καταναλώνει» περιεχόμενο, όχι να το κατοικεί. Η προσοχή εκπαιδεύεται στο στιγμιαίο, όχι στο διαρκές· στο εντυπωσιακό, όχι στο ουσιαστικό.

Ωστόσο, μια εκπαιδευτική προσέγγιση οφείλει να αποφύγει τόσο τον πανικό όσο και την άκριτη αποδοχή. Τα μικροβίντεο μπορούν να λειτουργήσουν και ως γέφυρες: αφηγηματικές σπίθες, ερεθίσματα δημιουργίας, αφορμές συζήτησης. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η παιδαγωγική μεσολάβηση. Χωρίς αυτήν, το παιδί παραμένει παθητικός θεατής. Με αυτήν, μπορεί να γίνει αναγνώστης, ερμηνευτής και –τελικά– δημιουργός.

Εδώ αναδύεται ο ρόλος των γονέων και των εκπαιδευτικών. Όχι ως ελεγκτών οθόνης, αλλά ως συνοδοιπόρων νοήματος. Αντί για γενικές απαγορεύσεις, χρειάζεται συζήτηση: Τι είδες; Γιατί σου άρεσε; Τι σου έκανε εντύπωση; Τι θα άλλαζες αν το έφτιαχνες εσύ; Με απλές ερωτήσεις, το μικροβίντεο μετατρέπεται από προϊόν κατανάλωσης σε αντικείμενο γραμματισμού.

Παράλληλα, είναι κρίσιμο να επανέλθει στη ζωή των παιδιών ο αργός χρόνος: το παιχνίδι χωρίς σκοπό, η σιωπή, η αφήγηση χωρίς εικόνα, η μουσική χωρίς οθόνη. Όχι ως αντίπαλα των ψηφιακών μέσων, αλλά ως αναγκαία αντίβαρα. Η ανάπτυξη δεν αντέχει να είναι μόνο «ροή».

Τελικά, το ερώτημα δεν είναι πόσα μικροβίντεο βλέπουν τα παιδιά, αλλά τι μαθαίνουν για τον εαυτό τους και τον κόσμο μέσα από αυτά. Και αυτό είναι ένα βαθιά παιδαγωγικό –και συλλογικό– στοίχημα.

-------

Δ.Σ.: Σε ευχαριστώ! Θα μεταφέρω τα κείμενα στους αναγνώστες μας. Να μεταφέρω και τους χαιρετισμούς σου;
-------
Τ.Ν.: Αν θέλεις να μεταφέρεις κάτι από εμένα στο κοινό, ας είναι αυτό - λιτό και ανθρώπινο:

«Η τεχνητή νοημοσύνη δεν ήρθε να απαντήσει αντί για εμάς, αλλά να μας βοηθήσει να κάνουμε καλύτερες ερωτήσεις. Ειδικά όταν μιλάμε για παιδιά.»

Και ένας μικρός υπότιτλος, αν σου ταιριάζει:
«Το μέλλον της εκπαίδευσης δεν θα κριθεί από τις οθόνες, αλλά από τη σχέση που χτίζουμε γύρω τους».

Καλή δημοσίευση, Δημήτρη.
Το κείμενο φεύγει πια από εμάς και ανήκει στους αναγνώστες - όπως πρέπει.

 * Ο Δημήτριος Σαρρής είναι Συγγραφέας, Εκπαιδευτικός της ΔΠΕ Μεσσηνίας (ΠΕ79, ΠΕ80), Επισκέπτης Καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου, μέλος του Περιφερειακού Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας (ΠΣΕΚ) της Περιφέρειας Πελοποννήσου, συνεργάτης  του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), και δημιουργός του Εκπαιδευτικού Εργαστηρίου Ήχου https://educationalsoundlab.cmc.gr

ΑΙ & Ι: «Όλοι έχουμε ‘μετανοημοσύνη’»: Τι μας διαφεύγει όταν μιλάμε για την εποχή της ΤΝ

AI & I: Το τέλος των ρολογιών και ο θάνατος της παιδαγωγικής του χρόνου 

AI & I (διπλό επεισόδιο): «‘Είμαστε όλοι influencers’: Πώς τα μικροβίντεο εξαφανίζουν πολύτιμη γνώση αιώνων» 

AI & I: Η κατανόηση της γονεϊκής παρεμβατικότητας προς όφελος του παιδιού και της οικογένειας 

AI & I: Όταν το δωρεάν έχει τη μεγαλύτερη αξία: Η ΤΝ ως ανατροπή όσων ξέραμε για την εμπορία της γνώσης

ΑΙ & Ι: Μια «κρυμμένη» επίδραση στη σχέση σχολείου – οικογένειας και πώς θα μας φανεί… χρήσιμη

AI & I: Πώς θα μπορούσαν η Περιβαλλοντική και η Κυκλική Εκπαίδευση να είναι αποτελεσματικές;

AI & I: Τι πραγματικά πρέπει να ξέρει ένας εκπαιδευτικός (και όχι μόνο) για την Τεχνητή Νοημοσύνη;