Ο Βαρδιάνος στα Σπόρκα στην βάση του πραγματεύεται (στα δικά μου μάτια) την αγάπη. Για σκηνικό όμως αξιοποιεί την μετατροπή του γειτονικού στη Σκίαθο νησιού Τσουγγριά σε λαζαρέτο, λοιμοκαθαρτήριο. Η παρακίνηση είναι να διαβαστεί το εκτενές αυτό αφήγημα. Εδώ θα αναφερθούμε αποκλειστικά σε λίγα ψιχία που αναδεικνύουν μέρος της επικαιρότητας του.  

Κεντρικό πρόσωπο «ἡ θεια-Σκεύω ἡ Γιαλινίτσα» και η αποφασιστικότητα της.

 Καλοκαίρι του 1865 -λοιπόν-και η μεγάλη επιδημία χολέρας φτάνει στην Ελλάδα « Δυστυχισμένη χρονιά εκείνη… Εις αυτά τα τελευταία χρονιά είχεν αρχίσει να εφαρμόζεται το «Κάθε πέρσι καλύτερα». Η φτώχεια ήτον μεγάλη, η γρίνια ακόμη μεγαλυτέρα. Το δε χειρότερον ήτο η ασθένεια…» Σας θυμίζει τίποτα;

Πως έρχεται μια επιδημία; Ταξιδεύοντας. Kαι αφού η Ελλάδα δεν ήταν πάντα state of mind και καλοκαιρινό success story. ..Ἐπειδὴ ἡ χολέρα ἐθέριζε κόσμον εἰς τὰ μέρη τῆς Τουρκιᾶς, ἡ ἑλληνικὴ Κυβέρνησις εἶχε διατάξει νὰ γίνεται αὐστηροτάτη ἡ καραντίνα» …

Όλοι όσοι παραπονιούνται για την έλλειψη εκσυγχρονισμού της διοίκησης μπορούν να δουν πόσο πρωτόγονα αντιμετωπίστηκε η έκτακτη ανάγκη για παραπήγματα καθως πλησίαζαν τα πρωτοβρόχια. Με στημένους διαγωνισμούς  «… ἐκ δύο ἐμποροπλοιάρχων, οἵτινες εἶχον φέρει ξυλικὴν μὲ τὰ πλοῖά των, ἐπροτιμήθη ὡς ἔχων «τὰς καλυτέρας συστάσεις» ὁ εἷς. Τὴν δευτέραν φορὰν ἐπρόκειτο περὶ ἐργολαβίας πρὸς κατασκευὴν παραπηγμάτων, καὶ μεταξὺ τριῶν ἢ τεσσάρων ἀνταγωνιστῶν, ἐπροτιμήθη πάλιν εἷς, ὡς «παρέχων ὅλας τὰς εὐκολίας». Εἰς τὴν μίαν περίπτωσιν, καὶ ἂν ὁ δεύτερος ἐπρόσφερεν εὐθηνότερον τὸ πρᾶγμα, δὲν θὰ ἦτο δεκτός, διότι εἶναι «κατεπεῖγον» καὶ διότι «κατεκυρώθη». Εἰς τὴν ἄλλην περίπτωσιν ἦτο γνωστὸν ὅτι οὐδεὶς ἀρχιτέκτων θὰ κατήρχετο τόσον χαμηλά, διότι ἴσως νὰ εἶχεν ἴχνη τινὰ εὐσυνειδησίας εἰς τὴν ἐργασίαν του.» 

Τώρα πια διότι εἶναι «κατεπεῖγον» καὶ διότι «κατεκυρώθη» κάνουμε απευθείας αναθέσεις εκατομμυρίων ευρώ και δεν  εξευτελίζουμε τις διαγωνιστικές διαδικασίες. Πρόοδος.

Την ποιότητα  των κατασκευών θα ζήλευε  το πρότυπο φροντίδας του Καρά -τεπέ η δε καταλληλότητα του μέρους μπορεί να συγκριθεί με την δική μας Μπιρμπίτα.

 Έτσι  κακοκαρφωμένο ξύλο «ἀποσπώμενον τὴν νύκτα, ἀπὸ τὸ φύσημα τῆς αὔρας, ἔπιπτεν εἰς τὴν κεφαλὴν τῆς μισοκοιμισμένης γυναικὸς καὶ τοῦ πιπιλίζοντος τὴν θηλήν της βρέφους…» ενώ ένα σκούντημα από τον «ροχαλίζοντα» άντρα μιας οικογένειας στο μισομπηγμένο στην άμμο παλούκι αρκεί και  «ἔπιπτεν ὁμοῦ μὲ ὅλον τὸ παράπηγμα, καὶ ἐπλάκωνε τὴν κοιμωμένην οἰκογένειαν, πλησίον τοῦ βάλτου, εἰς τὴν παραλίαν».

Γύρω από το «έκτακτο» αυτό σκηνικό στήθηκε μια καλοστημένη μηχανή οπού  «,… τὸ κρέας ἐπωλεῖτο ὑπὸ ἐλαστικῆς συνειδήσεως κερδοσκόπων ἀντὶ τριῶν δραχμῶν κατ᾽ ὀκάν, ὁ ἄρτος ἀντὶ ὀγδοήκοντα λεπτῶν καὶ ὁ οἶνος ἀντὶ δραχμῆς. Ὅσον διὰ τὸ νερόν, ἐπειδὴ τὸ μόνον πηγάδιον τὸ ὑπάρχον ἐπὶ τῆς ἐρημονήσου ταχέως ἐστείρευσε, κατήντησε νὰ πωληθῇ πρὸς δύο δραχμὰς ἡ στάμνα.»

Αισχροκέρδεια,  αλλά με «ασφάλεια» και κανόνες. Αν κάποιος πάταγε στο Νησί έπρεπε να «σπορκαρισθῆ», να μπει κι αυτός δηλαδή καραντίνα όποτε τα εμπορεύματα φτάναν στην πιο απόμακρη ακτή και ο «αισχροκερδής» έπαιρνε τα χρήματα και έφευγε γιατί είναι ακόμη γνωστό πως η αρρώστια «… κολλᾷ εἰς κάθε πρᾶγμα, ἀλλ᾽ εἰς τὰ χρήματα ὄχι.»

Για τον Παπαδιαμάντη δεν ήταν οι άνθρωποι του τόπου κακοί « . Ἀλλοῦ ἴσως εἶναι χειρότεροι. Ἀλλὰ τὸ πλεῖστον κακὸν ὀφείλεται ἀναντιρρήτως εἰς τὴν ἀνικανότητα τῆς ἑλληνικῆς διοικήσεως. Θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ χώρα αὕτη ἠλευθερώθη ἐπίτηδες διὰ ν᾽ ἀποδειχθῇ ὅτι δὲν ἦτο ἱκανὴ πρὸς αὐτοδιοίκησιν. Ἀλλὰ ταῦτα δὲν εἶναι τοῦ παρόντος.»

Απορώ με τέτοια που έγραφε πως δεν του το έκοψε το διήγημα η διεύθυνση της εφημερίδας Ακρόπολις. Έγραψε κι άλλα που σήμερα θα την έχανε την «δουλίτσα του» στα λιγότερο ή περισσότερο «πετσωμένα»  συγκροτήματα της αγοραίας ενημέρωσης.

Γράφει, λοιπόν, ο Παπαδιαμάντης πως λέγαν πως οι περισσότεροι στο νησί πεθάναν από την πείνα και πως « Ἴσως νὰ μὴν ὑπῆρξεν ὅλως χολέρα. Ἀλλ᾽ ὑπῆρξε τύφλωσις καὶ ἀθλιότης καὶ συμφορὰ ἀνήκουστος.» Η αλληλοκατηγορία βγήκε πρωταθλήτρια. 

Οι πλούσιοι τα έβαλαν με τους φτωχούς και το χάλι τους, οι φτωχοί κατηγορούσαν τους πλούσιους γιατί τα λεφτά τους έφερναν την ακρίβεια και όλοι μαζί τους ντόπιους για την αισχροκέρδεια. Οι ντόπιοι με το φόβο παραμάσχαλα δείχναν εώς και μίσος στους καραντινιασμένους ενώ περιγράφεται και η βίαιη αντίδρασή τους σε προσπάθεια «εξόδου» μερίδας των αποκλεισμένων αλλά …  « Ὅλα ταῦτα ἦσαν εἰς τὸ βάθος καὶ ὁ φόβος τῆς χολέρας ἦτο εἰς τὴν ἐπιφάνειαν. Θὰ ἔλεγέ τις ὅτι ἡ χολέρα ἦτο μόνον πρόφασις, καὶ ὅτι ἡ ἐκμετάλλευσις τῶν ἀνθρώπων ἦτο ἡ ἀλήθεια.»  

Εμείς σήμερα με την εντεινόμενη προσπάθεια επικράτησης του νεοφιλελευθερισμού στην οπτική μας για τα πράγματα  και τον ανθρωπολογικό μας τύπο να ωθείται διαρκώς στον Homo tin kolara mas θα πρέπει να καταπιούμε αμάσητη την «ατομική μας ευθύνη», να απαιτήσουμε το ίδιο να κάνει και αυτός που μετακινείται προς τα εμάς διωγμένος από την πείνα, τον πόλεμο, την καταπίεση, την κλιματική αλλαγή και να μην διανοηθούμε πως η εκμετάλλευση είναι η αλήθεια.  Κυρ Αλέξανδρε αν σου έλεγαν ότι ο λόγος σου 130 χρόνια μετά θα ήταν επαναστατικός θα τους πίστευες;

Για την κυρίως πλοκή του αφηγήματος δεν θέλω να πω τίποτα. Υπάρχουν κάποια σημεία όμως που αξίζει να τονιστούν κι αυτά για την επικαιρότητα τους.

Βαρδιάνος στα Σπόρκα είναι ο φύλακας στα πλοία που μπαίναν καραντίνα. Ο Παπαδιαμάντης περιγράφει λεπτομερειακά την διαδικασία των προσλήψεων, την «δεξαμένη άντλησης» υποψηφίων που είναι οι φτωχότεροι απόμαχοι ναυτικοί, μεσολαβήσεις στην επιτροπή και κυρίως την  διαρκή «ανάγκη» για περισσότερους φύλακες. 

Φύλακες για την τήρηση των μέτρων πολλοί. Στρατιώτες το ίδιο. Γιατρός όμως ένας! Η συνταγή του 1865 είχε λοιπόν, αποκλεισμό με κακή επιμελητεία και φιλότιμη αλλά περιορισμένη  φροντίδα.  Μάλλον θεωρήθηκε πετυχημένη και συνεχίζεται.

Σ αυτό το πλαίσιο η «ἡ θεια-Σκεύω », χήρα κάτοικος της Σκιάθου θα ξεπεράσει όλους τους περιορισμούς που θέτει το φύλο και η κοινωνική της θέση, θα συμμαχήσει με διάφορες οριακές αλλά φιλότιμες προσωπικότητες για να πετύχει το σκοπό της. Να προσφέρει στο γιό της που είναι στην καραντίνα ότι μπορεί. Δεν ξέρει τι είναι αυτό. Περίθαλψη; Κηδεία; Δεν νοιάζεται. Θέλει να δράσει κυρίως γιατί ξέρει πως δεν μπορεί να εμπιστευτεί την «οργανωμένη» πολιτεία.  Η ίδια θεωρεί πως δεν κινδυνεύει από την αρρώστια  έχοντας «χολεριαστεί» στο παρελθόν αλλά και χωρίς αυτό το δεδομένο πάλι δεν φοβάται.

Πως είναι όμως εκεί που «..ποιὸς ἐρωτᾷ γιὰ τὸν ἄλλον, ἂν ζῇ ἢ ἂν ἀπέθανε;», Ποια πρέπει να είναι στάση της εκκλησίας; Η τέχνη μπορεί να προσφέρει σε τέτοιες συνθήκες; Είναι λογικό αυτός που πεινάει να θέλει να φάει; Αυτές και άλλες πολλές απαντήσεις στο βιβλίο αλλά και την οθόνη. 

Παπαδιαμάντη διαβάζουμε και ξαναδιαβάζουμε από μια κιτρινισμένη έκδοση με τα Άπαντα από τις εκδόσεις Χ. Γιοβάνης. Προτείνουμε όμως  τον διαδικτυακό τόπο της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών όπου υπάρχουν ψηφιοποιημένα τα άπαντα  των εκδόσεων Δόμος και πολύ επιπλέον υλικό. 

https://www.papadiamantis.net/aleksandros-papadiamantis/syggrafiko-ergo/diigimata/357-vardianos-st-sporka-1893

Στο μεϊντάνι τον βγάζουμε τούτη τη φορά για να υπενθυμίσουμε πως διαρκώς αναζητούνται κυρ – Αλέξανδροι που με την οξυδέρκειά τους θα παρέχουν και σε τούτη και στις μελλούμενες γενιές εφόδια πνευματικής ανάτασης αλλά και ταυτόχρονα εργαλεία μελέτης. Αλλά και πως 12 χρόνια τώρα ψάχνουμε έναν Αλέξανδρο που άθελά του φώτισε τον σκοτεινό Δεκέμβρη του 2008 και όσο κι αν θέλουν δεν το ξεχνάμε. 

Στους φίλους του λοιπόν και στη μάνα.

Στέφανος Πατεράκης