Από την ιστορία αυτή που μια εποχή διδασκόταν στα σχολεία επισημαίνω τα ακόλουθα: “Οι τοπικοί αυτοί άρχοντες ελέγονται υπό των Ελλήνων δημογέροντες ή προεστοί, οι δε κατακτητές τους ονόμαζον κοτζαμπάσηδες. Καθήκοντα των προεστών ή δημογερόντων κατά τους χρόνους της δουλείας ήσαν τα εξής: Εισέπραττον τους φόρους τους οποίους επλήρωναν οι κάτοικοι στον Σουλτάνο. Η μεσολάβησις αυτή είχε το εξής αγαθόν αποτέλεσμα: Δεν εγίνοντο καταπιέσεις εις βάρος των χριστιανικών οικογενειών εκ μέρους των αρχών κατοχής διότι οι δημογέροντες όριζαν δικαίως τον φόρο τον οποίο έπρεπε να πληρώνουν οι συγχωριανοί των αναλόγως με τα περιουσιακά των στοιχεία και τας οικονομικάς των δυνάμεις. Τοιουτοτρόπως κάθε επαφή με τον κατακτητήν απεφεύγετο και μαζί με αυτήν απεφεύγετο και κάθε καταπίεσις των κρατικών εισπρακτόρων. Οι δημογέροντες επίσης εφρόντιζαν δια τα πράγματα της Εκκλησίας, την ίδρυσην Σχολείων και την εκτέλεσιν διαφόρων κοινωφελών έργων. Οι προεστοί και οι δημογέροντες εξελέγοντο εκ των πλέον σεβαστών και ηλικιωμένων προσώπων και ήσαν αγαπητοί και σεβαστοί υπό όλων. Το σύστημα της αυτοδιοικήσεως έπαιξε σπουδαίον ρόλον εις την απελευθέρωσιν του έθνους. Διότι οι δημογέροντες και οι προεστοί ως αρχηγοί των Ελλήνων ανέλαβουν την διοίκησιν του ιερού αγώνος των και εφρόντιζον δια τας ανάγκας των”. 

Αυτά τα απίστευτα λοιπόν τότε διδασκόντουσαν στα σχολεία. Στον κοτζαμπασισμό όμως αναφέρεται εκτενώς στην ιστορία του της Ελληνικής Επανάστασης και ο Τζορτζ Φίνλεϊ, τον οποίο πάντως η επίσημη ιστορία των προηγούμενων χρόνων και ιδιαίτερα μέχρι την Απριλιανή περίοδο σκόπιμα παρακάμπτει για τους δικούς της λόγους. Λέει λοιπόν μεταξύ άλλων ο Φίνλεϊ: “Οι προεστοί στην Ελλάδα αποτελούσαν το υποκατάστατο μιας αριστοκρατίας. Η προστασία της οθωμανικής κυβερνήσεως βαθμιαία δημιούργησε μια ελληνική αριστοκρατία διοικητικών οργάνων και φοροεισπρακτόρων. Την αριστοκρατία αυτή αποτελούσαν οι Φαναριώτες στην Κωνσταντινούπολη και οι κοτζαμπάσηδες ή προεστοί στην Ελλάδα. Η ηθική και πολιτικη θέση τούτης της τάξης αποδόθηκε άριστα με την ονομασία τους σαν “είδος χριστιανών τούρκων”. Ο Βοεβόδας ή ο μπέης αγόραζε τους φόρους μιας περιφέρειας σαν κεντρικός φοροσυλλέκτης. Ακολούθως υπενοικίαζε τις διάφορες κατηγορίες των προσόδων στους Έλληνες προεστούς που με τη σειρά τους συνήθως υπενοικίαζαν το μερίδιό τους κατά μικρότερα τμήματα στους τοπικούς άρχοντες των κοινοτήτων της περιφέρειας. Με τον τρόπο αυτό οι δημόσιες πρόσοδοι της Ελλάδας συντηρούσαν τρεις ξεχωριστές τάξεις φοροεισπρακτόρων σε βάρος του ελληνικού λαού”. 

Επίσης από τον ιστορικό Τάσο Βουρνά επισημαίνεται πως “έχουμε δεκάδες αναφορών των αγροτών που ζητάνε τη μεσολάβηση των Τούρκων για να σωθούν από τις αρπακτικές διαθέσεις των κοτζαμπάσηδων αγοραστών των φόρων. Σε μια αναφορά μάλιστα συγκεκριμένα οι αγρότες της Σάμου γράφουν ‘Εμείς οι φτωχοί ραγιάδες της νήσου Σάμου από χρόνους κατακυριευμένοι και βασανισμένοι από τους αγοραστάς του Μουκατά οίτινες σύμφωνοι γινόμενοι με μερικούς κοτζαμπάσηδες μας καθ εκάστην επιφέρουν εις ημάς τους δυστυχείς αρπαγάς, αδικίας, τζερεμέδες, ζουλούμια προδοσίας και άλλα μύρια κακά”. 

Τα παραδείγματα αυτών των αναφορών είναι νομίζω ενδεικτικά και δείχνουν ξεκάθαρα το ρόλο που οι κοτζαμπάσηδες είχαν στα χρόνια της Τουρκοκρατίας είτε λεγόντουσαν πρόκριτοι είτε προεστοί είτε δημογέροντες. Άραγε διακόσια χρόνια μετά από το 1821 και με όσα έχουν μεσολαβήσει και έχουμε πια μάθει, έχουμε καταλάβει πλέον ποιος ήταν ο ρόλος τους; Εμείς πάντως θα συνεχίσουμε. 

Θανάσης Παντές