Σε αντίθεση με τον γνωστό ποταμό της πόλης, τον Νέδοντα, ο Καλαμίτσης δεν αναφέρεται σε αρχαίες πηγές. Παρόλα αυτά στις όχθες του υπήρχε από την αρχαιότητα αρκετή ανθρώπινη δραστηριότητα. Ενδέχεται το ιερό άλσος του Κάρνειου Απόλλωνα που αναφέρεται από τον Παυσανία τον 2ο αιώνα π.Χ να ταυτίζεται με αρχαιολογική περιοχή στην ανατολική όχθη του Καλαμίτση, πλησίον πηγής νερού. Στην θέση αυτή βρέθηκαν όστρακα με φυτικό διάκοσμο της ύστερης αρχαϊκής περιόδου, καθώς και ταφικός πιθός γεωμετρικών χρόνων 8ου π.Χ. αιώνα, ο οποίος περιείχε χάλκινο ιππάριο και περόνες τα οποία και εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Καλαμάτας.
Στην ανατολική του όχθη είχαν εντοπιστεί την δεκαετία του ’50 από τον αρχαιολόγο Hope Simpson αρματοτροχιές. Οι αρματοτροχιές του Καλαμίτση ξεκινούσαν από τον συνοικισμό του Αγίου Κωνσταντίνου και διέσχιζαν παράλληλα τον ποταμό Καλαμίτση, με κατεύθυνση από νότο προς βορρά, περνώντας και από την θέση που έχει συσχετιστεί με το Κάρνειο Άλσος. Οι αρματοτροχιές τελείωναν σε μια περιοχή βόρεια της Καλαμάτας με την ονομασία «Νταμάρι», που μέχρι τα μέσα του προηγούμενου αιώνα λατόμευαν λίθους. Το γεγονός αυτό μας κάνει να υποθέτουμε την σύνδεση του συγκεκριμένου δρόμου με την περιοχή «νταμάρι», ίσως και για την λατόμευση λίθων, αλλά και με την αρχαιολογική θέση του Κάρνειου Άλσους.
Ο Καλαμίτσης ως υδροτροφοδότης της πόλης στην αρχαιότητα
Τμήμα του υδραγωγείου πριν καταχωθεί
Τα παραπάνω ευρήματα συνδέονται εμμέσως με το ποτάμι. Η άμεση σύνδεση του Καλαμίτση με την ιστορία της Καλαμάτας είναι ζωτικής σημασίας και συνδέεται με την πόλη με βάση το ίδιο το στοιχείο του νερού. Ο Καλαμίτσης φαίνεται να υδροδοτούσε μέρος της πόλης της Καλαμάτας από την αρχαιότητα, από τότε που η πόλη ονομαζόταν Φαραί. Από τον ποταμό Καλαμίτση λοιπόν, ξεκινούσε υδραγωγείο σχετικά χρονολογημένο από τους ρωμαϊκούς έως τους μεταβυζαντινούς χρόνους[1] που μετέφερε νερό στις υπώρειες του κάστρου Καλαμάτας και σήμερα έχει θαφτεί για τις ανάγκες του νέου αυτοκινητόδρομου. Ο Καλαμίτσης, σε αντίθεση με τον Νέδοντα, ακόμα και σήμερα έχει νερό καθ’ όλη την διάρκεια του έτους. Οι παλαιοί κάτοικοι της περιοχής, θυμούνται την χτιστή δεξαμενή δίπλα απ’ την εκκλησιά της Παναγίτσας, που λειτουργούσε ως στέρνα και από το συγκεκριμένο σημείο ξεκινούσε το αυλάκι που διοχέτευε το νερό του Καλαμίτση στον οικισμό που βρισκόταν κάτω απ’ το κάστρο της Καλαμάτας. Να σημειωθεί πως η παράδοση αναφέρει ότι το συγκεκριμένο υδραγωγείο τροφοδοτούσε τους στάβλους του Πασά στην περιοχή της Υπαπαντής.
Τμήμα του υδραγωγείου την εποχή που γινόταν η διάνοιξη του αυτοκινητοδρόμου
Το σημείο όπου υπήρχε η δεξαμενή στην περιοχή της Παναγίτσας και τροφοδοτούσε με νερό το αρχαίο υδραγωγείο
Μια νέα αρχαιολογική ανακάλυψη (το παλαιότερο, μέχρι στιγμής, σύστημα ύδρευσης της πόλης)
Όλα τα παραπάνω ήταν γνωστά σε κάποιους κατοίκους της περιοχής. Αλλά από τον Απρίλιο του 2016 προστέθηκε μια ακόμα σημαντική πληροφορία που φέρεται να συνδέεται με τον Καλαμίτση και να τον αναδεικνύει ως σημαντικό υδροτροφοδότη της πόλης από την αρχαιότητα. Ύστερα λοιπόν από εργασίες για την κατασκευή της περιμετρικής οδού της Καλαμάτας αποκαλύφθηκε πήλινος αγωγός πιθανόν υστερορωμαϊκής περιόδου, ο οποίος βρισκόταν κάτω από τον αύλακα του υδραγωγείου που αναφέραμε προηγουμένως. Τον πήλινο αγωγό τον εντόπισαν περίοικοι μαζί με τον γράφοντα του συγκεκριμένου άρθρου, ο οποίος ενημέρωσε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας η οποία με την σειρά της, μετά από κάποιο χρονικό πλαίσιο, διενήργησε σωστική ανασκαφή στο σημείο και τμήμα του αποκαλυφθέντος αγωγού αποσπάστηκε για συντήρηση. Να αναφερθεί ότι η γεωαρχαιολογική σημαντικότητα της περιοχής έχει αποτυπωθεί και στην διπλωματική εργασία του αρθρογράφου με τίτλο ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΚΤΙΑΣ ΖΩΝΗΣ ΚΑΛΑΜΑΤΑ- ΚΑΛΑΜΙΤΣΗΣ - ΤΟΥΡΛΕΣ[2]. Να σημειωθεί ότι σχεδόν 60 μέτρα από τον συγκεκριμένο πήλινο αγωγό ισοπεδώθηκαν από τα συνεργεία για την διάνοιξη του αυτοκινητόδρομου. Επιπλέον, ακόμα και μετά την ενημέρωση των αρχαιολόγων οι εργασίες συνεχίστηκαν, καταστρέφοντας και άλλα τμήματα του αγωγού. Το εντοπισμένο σημείο του πήλινου αγωγού βρισκόταν 500 μέτρα δυτικά του ποταμού Καλαμίτση και 30 εκατοστά περίπουκάτω από τον αύλακα του υδραγωγείου της μεταβυζαντινής και οθωμανικής περιόδου.Το γεγονός ότι ο πήλινος αγωγός βρισκόταν κάτω από το υδραγωγείο που χρονολογείταιαπό τους ρωμαϊκούς έως τους μεταβυζαντινούς χρόνους,τοποθετεί τον πήλινο αγωγό χρονολογικά σε πρωιμότερο χρόνο. Ο πήλινος αγωγός ακολουθούσε την πορεία του ρωμαϊκού- μεταβυζαντινού υδραγωγείου όπου τροφοδοτούταν με νερό από τον Καλαμίτση και είχε κατεύθυνση από ανατολή προς δύση κάτι που μας κάνει να έχουμε βάσιμες υποθέσεις ότι μετέφερε νερό επίσης από τον Καλαμίτση, αφού το ανεσκαμμένο μέρος του βρίσκεται στρωματογραφικά λίγα εκατοστά χαμηλότερα από μεταγενέστερο υδραγωγείο του οποίου ακολουθεί την πορεία του και το οποίο τροφοδοτούνταν από την συγκεκριμένη πηγή του Καλαμίτση. Επιπλέον, στην ανασκαφή της Υπαπαντής με χρονολογημένα ευρήματα Γεωμετρικής, Ελληνιστικής, Ρωμαϊκής και Μεσαιωνικής περιόδου[3], υπήρχε τμήμα πήλινου αγωγού που μοιάζει με αυτόν της ρωμαϊκής περιόδου στην περιοχή του Καλαμίτση.
Τμήμα του πήλινου αγωγού. Η φωτογραφία τραβήχτηκε πριν τις ανασκαφικές έρευνες και στάλθηκε στην αρχαιολόγο που ενεργούσε στην περιοχή σε άλλα σημεία
Η συγκεκριμένη ανακάλυψη του πήλινου αγωγού μας οδηγεί στο να θεωρούμε τον ποταμό Καλαμίτση, σημαντικό ποταμό στα χρόνια της αρχαιότητας αφού τροφοδοτούσε με νερό την πόλη που απλωνόταν κάτω από το κάστρο.Το εύρημα του πήλινου αγωγού είναι σημαντικό γιατί πρόκειται, προς το παρόν, για το πρώτο αρχαίο σύστημα ύδρευσης της πόλης. Παρόλο βέβαια την σημαντικότητα του ευρήματος για την ιστορία της πόλης, 10 χρόνια μετά, το εύρημα δεν έχει παρουσιαστεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας στην πόλη της Καλαμάτας, ούτε γνωρίζουμε για τις ενέργειες που έχει προβεί σχετικά με την συντήρηση και την ανάδειξή του και τα όποια επιστημονικά δεδομένα έχουν προκύψει από το εύρημα παραμένουν άγνωστα και αδημοσίευτα.
Ξυπόλυτος Ευάγγελος
Καθηγητής Μουσικού Γυμνασίου Παλλήνης
σε γνωστικά αντικείμενα Μουσικής και Ιστορίας
Απόφοιτος Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής και
Ιστορίας Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών
[1]Καμίτση 2014, 793-794. Κάππας – Καμίτση 2015, 223-225. Μηλίτση-Κεχαγιά – Καμίτση (χ.έ.έ.)
[2]https://www.academia.edu/124461415/%CE%93%CE%95%CE%A9%CE%91%CE%A1%CE%A7%CE%91%CE%99%CE%9F%CE%9B%CE%9F%CE%93%CE%99%CE%91_%CE%A4%CE%97%CE%A3_%CE%A0%CE%91%CE%A1%CE%91%CE%9A%CE%A4%CE%99%CE%91%CE%A3_%CE%96%CE%A9%CE%9D%CE%97%CE%A3_%CE%9A%CE%91%CE%9B%CE%91%CE%9C%CE%91%CE%A4%CE%91_%CE%9A%CE%91%CE%9B%CE%91%CE%9C%CE%99%CE%A4%CE%A3%CE%97%CE%A3_%CE%A4%CE%9F%CE%A5%CE%A1%CE%9B%CE%95%CE%A3
[3]Γιαλούρης Ν., Αρχαιότητες και μνημεία της Μεσσηνίας, ΑρχαιολογικόνΔελτίον, Τόμος 22, Μέρος Β΄1, 1967, σ. 206-207.
