Από την αρχαία εποχή, η λέξη μεταμόρφωση σήμαινε τη μεταβολή στη μορφή ενός όντος (θεού ή ανθρώπου) σε κάτι άλλο (ζώο, φυτό) λόγω θεϊκής παρέμβασης. Ας σημειωθεί πάντως ότι η έννοια της μορφής είχε αρχίσει να παίρνει ένα πιο εσωτερικό περιεχόμενο από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, αγγίζοντας σε κάποιο βαθμό την ανθρώπινη ουσία. Περιστατικά μεταμορφώσεων συναντάμε ήδη στα Ομηρικά έπη, όπου ο Δίας μεταμορφώνεται σε αετό για να αρπάξει τον Γανυμήδη και να τον μεταφέρει στον Όλυμπο (Ιλιάδα) και η Αθηνά εμφανίζεται στην Ιθάκη ως Μέντης (παλιός φίλος του Οδυσσέα) ,για να εμψυχώσει τον Τηλέμαχο κατά την απουσία του πατέρα του (Οδύσσεια). Άλλα γνωστά περιστατικά σε μεταγενέστερα έργα είναι οι μεταμορφώσεις του Δία σε ταύρο για να απαγάγει την Ευρώπη, σε κύκνο για να κατακτήσει τη Λήδα και σε χρυσή βροχή για να ενωθεί με τη Δανάη. Αλλά και άλλοι θεοί χρησιμοποιούν ενίοτε αυτό το τεχνούργημα, όπως ο Διόνυσος που μεταμορφώνεται σε λιοντάρι για να τρομάξει τους πειρατές και ο Πρωτέας (γιος του Ποσειδώνα) που παίρνει διάφορα σχήματα για να μην τον πιάσουν οι άνθρωποι και αναγκαστεί τους αποκαλύψει αρχέγονα μυστικά.

Αν και η περίπτωση της Μεταμόρφωσης του Χριστού φαίνεται εκ πρώτης όψεως αρκετά διαφορετική (αφού δεν καταλήγει στην εξαπάτηση κάποιου ατόμου), εντούτοις ο βαθύτερος σκοπός που αυτή επιτελεί είναι παρόμοιος: η απόδειξη της υπεροχής του θεϊκού προσώπου τόσο στους παρόντες όσο και σε αυτούς που θα μάθουν γι’ αυτό. Στα ευαγγέλια το περιστατικό της Μεταμόρφωσης χρησιμοποιείται για να διαλύσει κάθε αμφιβολία των μαθητών για το ποιος είναι ο Ιησούς, καθώς μόνο ο Πέτρος είχε πειστεί για την ιδιότητά του (ως Μεσσία). Γι’ αυτό και ο Ιησούς παίρνει μαζί του άλλους δύο μαθητές (τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη), μπροστά στους οποίους αποκαλύπτει τη δόξα του με τρόπο τόσο εντυπωσιακό που προκαλεί φόβο και δέος. Η μεταμφιεσμένη παρουσία των θεοτήτων επενεργεί επίσης ενισχυτικά και παρηγορητικά, όπως στο περιστατικό της μεταμόρφωσης της Αθηνάς σε Μέντη (άρχοντα των Ταφίων) στην Οδύσσεια, που γίνεται για να εμψυχώσει τον Τηλέμαχο από την πίεση των μνηστήρων και να κερδίσει την εμπιστοσύνη του. Στα ευαγγέλια, οι μαθητές παίρνουν τέτοια δύναμη που, όπως θα δηλώσουν, είναι έτοιμοι να ακολουθήσουν τον Ιησού και στο θάνατο.

Ένας άλλος παράγοντας που συνδέει αυτό το φαινόμενο είναι η μυστικότητα με την οποία περιβάλλεται: στα μεν ευαγγέλια, ο Ιησούς ζητά από τους παρόντες μαθητές του (Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη) να μην αποκαλύψουν σε κανένα αυτό που είδαν (μέχρι τη σταύρωση και την ανάστασή του), στους δε αρχαίους μύθους (τουλάχιστον αυτούς που συνδέονται με τους Ολύμπιους θεούς) ο Δίας ζητά από τα (συνήθως θηλυκά) θύματά του να αποκρύψουν τον ερχομό του για να μη μαθευτεί από τη ζηλότυπη Ήρα. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι οι ομοιότητες αυτές (και όσες ακολουθούν) δεν υπονοούν κάποια (άμεση) εξάρτηση των ευαγγελικών διηγήσεων από τις αρχαίες ιστορίες, αλλά παρατίθενται για να καταδείξουν την εξοικείωση που είχε ο άνθρωπος της εποχής με τέτοια περιστατικά. Για τον μέσο (συνήθως ασπούδαστο) άνθρωπο του 1^ου μ.Χ. αιώνα, οι όποιες υπερφυσικές ιδιότητες κάποιας θεότητας ήταν αναμενόμενες (αν όχι αναγκαίες), αφού έπρεπε να ξεχωρίζει από τα ανθρώπινα (πεπερασμένα) όρια. Το ίδιο συνέβαινε και με άλλα υπερφυσικά γεγονότα, όπως την άνοδο στον ουρανό που αποδίδονταν και σε θνητούς, όπως τον Ηρακλή (και για την οποία γράψαμε σε προηγούμενο κείμενο).

Η παρουσία επίσης της φωτεινής νεφέλης στη Μεταμόρφωση του Χριστού είναι ένα στοιχείο που απαντά και σε μυθολογικές διηγήσεις, όπως το περιστατικό της μεταμόρφωσης του Δία σε σύννεφο με σκοπό να πλησιάσει την όμορφη Ιώ, κόρη του βασιλιά του Άργους Ινάχου. Σύννεφο επίσης σκεπάζει όλο τον τόπο κατά τις τελευταίες ώρες του Ηρακλή (γιου του Δία και της θνητής Αλκμήνης), ο οποίος οδηγείται στον Όλυμπο κατά διαταγή του βασιλιά των θεών. Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ο Δίας αποκαλείται στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια ως «Νεφεληγερέτης» (δηλ. αυτός που μαζεύει τα σύννεφα), ενώ τα σύννεφα χρησιμοποιούνται συχνά ως θεϊκό πέρασμα ή μέσο εξαφάνισης. Σε άλλο περιστατικό η θεά Άρτεμη κρύβει και προστατεύει τη νύμφη Αρέθουσα από τον Αλφειό τυλίγοντάς την μέσα σε ένα σύννεφο. Στην ελληνική μυθολογία, η Νεφέλη ήταν μια θεότητα που δημιουργήθηκε από το Δία σαν πιστό αντίγραφο της Ήρας για να δοκιμάσει τον Ιξίωνα, βασιλιά των Λαπιθών, που είχε αναπτύξει στενές σχέσεις με την Ήρα. Για τους αρχαίους συγγραφείς, η Νεφέλη είχε μια βαθιά συμβολική διάσταση, μέσα στην οποία συνυπάρχουν η ψευδαίσθηση, η μεταμόρφωση και η θεϊκή παρέμβαση.

Αν μέχρι εδώ το περιστατικό της Μεταμόρφωσης αντιπαρατέθηκε με ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας (με σκοπό, όπως τονίστηκε, όχι την εξίσωσή τους αλλά την καλύτερη κατανόησή του), στη συνέχεια θα προσεγγιστεί από την πλευρά της ιουδαϊκής και ρωμαϊκής παράδοσης (τις άλλες δύο πολιτισμικές συνιστώσες της εποχής). Στα τρία ευαγγέλια, η Μεταμόρφωση του Χριστού γίνεται παρουσία δύο σπουδαίων βιβλικών μορφών: του Μωυσή και του προφήτη Ηλία. Σύμφωνα με τους ερμηνευτές, ο πρώτος συμβολίζει τον Ιουδαϊκό Νόμο (που εκείνη την εποχή σήμαινε την Πεντάτευχο) και ο δεύτερος τις προφητείες που είχαν προαναγγείλει την έλευση ενός Μεσσία. Στο ευαγγέλιο του Λουκά οι δύο παρόντες διαλέγονται με τον Ιησού για τα γεγονότα που θα συμβούν. Η εμφάνιση του προφήτη Ηλία προαναγγέλλεται λίγο νωρίτερα, όταν στην ερώτηση του Ιησού στους μαθητές του για το πώς τον έβλεπε ο κόσμος, αυτοί απαντούν ότι κάποιοι νομίζουν ότι είναι ο προφήτης Ηλίας, για τον οποίον υπήρχε η πεποίθηση ότι θα επέστρεφε στη γη. Τούτο οφείλεται σε μια παράδοση ότι ο προφήτης Ηλίας δεν πέθανε σαν κανονικός άνθρωπος αλλά ανέβηκε στον ουρανό πάνω σε πύρινο άρμα (βλ. προηγούμενο κείμενό μας).

Αν και η Παλαιά Διαθήκη δεν περιέχει περιστατικά μεταμόρφωσης, κάποιες αναφορές υπάρχουν στο βιβλίο του Ενώχ (έβδομος άνθρωπος μετά τον Αδάμ), ο οποίος έχοντας φτάσει στον έβδομο ουρανό βρίσκεται ενώπιον του Θεού και τον παρακαλεί πρηνής να τον γδύσει από τα γήινα ενδύματα, να τον αλείψει με ευωδιαστό λάδι και να τον ντύσει με τα ενδύματα της δόξας. Το λάδι με τον οποίο τον αλείφει περιγράφεται στο βιβλίο ως «κάτι περισσότερο από αστραφτερό φως» με τη λάμψη του να μοιάζει «με τις ακτίνες του ήλιου». Αν και το βιβλίο του Ενώχ έχει παραμείνει εκτός του κανόνα της Παλαιάς Διαθήκης (θεωρούμενο ως απόκρυφο), άλλες έμμεσες αναφορές βρίσκονται στο βιβλίο του Βαρούχ, γραμματέα του μεγάλου προφήτη Ιερεμία, που προαναγγέλλει την καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τους Βαβυλώνιους (587-6 π.Χ.). Προς το τέλος του βιβλίου, ο προφήτης καλεί το λαό του Ισραήλ, αφού αφήσει πίσω του κάθε λύπη, να ανέβει σε ένα ψηλό βουνό, απ’ όπου θα μπορέσει να δει και να απολαύσει το φως της δόξας του Θεού. Αυτές οι αναφορές έχουν θεωρηθεί από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες ότι προαναγγέλλουν τη Μεταμόρφωση του Χριστού, όπως περιγράφεται στα ευαγγέλια.

Εκτός από το φως, το στοιχείο της νεφέλης παρουσιάζεται και στο βιβλίο της Εξόδου (που διηγείται την έξοδο των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο προς τη Γη της Επαγγελίας), όπου ένα φωτεινό σύννεφο (που θεωρούνταν ως ορατό σημάδι της παρουσίας του Θεού) οδηγούσε και προστάτευε τον Μωυσή και τους Ισραηλίτες κατά την πορεία τους στην έρημο. Πιο συγκεκριμένα, την ημέρα η νεφέλη προπορευόταν για να τους δείχνει το δρόμο, ενώ τη νύχτα μετατρεπόταν σε στύλο πυρός για να τους φωτίζει. Λειτουργούσε όμως και προστατευτικά, καθώς προστάτευε το λαό από την καυτή ζέστη της ερήμου χαρίζοντας τη σκιά της. Είχε αναλάβει επίσης λατρευτικά καθήκοντα (!), καθώς, όταν ο Μωυσής έμπαινε στη Σκηνή του Μαρτυρίου για να μιλήσει με το Θεό «πρόσωπο προς πρόσωπο», η νεφέλη στεκόταν στην είσοδο σαν φρουρός. Η βιβλική παρουσία της νεφέλης φαίνεται ότι ήταν γνωστή στους πρώτους χριστιανούς, αφού μνημονεύεται από τον Απόστολο Παύλο (Α’ Κορ. 10:1), ο οποίος τη χρησιμοποιεί ως προτύπωση του βαπτίσματος. Εντούτοις, η Μεταμόρφωση του Χριστού δεν αναφέρεται στις επιστολές του Απ. Παύλου, όπου κατέχει ένα συμβολικό χαρακτήρα (μεταστροφή του ανθρώπου).

Φτάνουμε τώρα στο Ρωμαϊκό πλαίσιο της εποχής μέσα από τις Μεταμορφώσεις του μεγάλου Ρωμαίου ποιητή Οβίδιου, που άρχισαν να γράφονται από το 1 έως το 8 μ.Χ. και καλύπτουν δεκαπέντε βιβλία (12.000 εξάμετρους στίχους). Αν και οι περισσότερες από τις 250 ιστορίες του Οβίδιου προέρχονται από την ελληνική μυθολογία, όπου θεοί μεταμορφώνονται σε ζώα, φυτά, δέντρα, πέτρες ή άστρα, υπάρχουν όμως και άλλες που αφορούν την ίδια τη Ρώμη και χρησιμοποιούν στοιχεία από τη Μεταμόρφωση. Ένας τέτοιος είναι ο μύθος για το θάνατο του Ρωμύλου, ιδρυτή και πρώτου βασιλιά της Ρώμης, που φέρεται ότι ανέβηκε στον ουρανό μέσα σε ένα φωτεινό σύννεφο, μετά από μεσολάβηση του θεού Άρη προς τον Δία. Στο έργο του Οβίδιου βρίσκουμε και το μύθο του Δία και της Ιούς (Βιβλίο Α΄), όπου ο θεός σκεπάζει τη γη με ένα πυκνό σύννεφο για να κρύψει τις κινήσεις του από τη ζηλιάρα Ήρα. Μπορεί ο Οβίδιος να εξορίστηκε από τον αυτοκράτορα Οκταβιανό Αύγουστο (για το αντικαθεστωτικό πνεύμα κάποιων μύθων) και να απορρίφτηκε από τους πρώτους Χριστιανούς (λόγω του τολμηρού χαρακτήρα τους), η δημοτικότητα όμως του έργου του θεωρείται αναμφισβήτητη.

Το ερώτημα όμως που παραμένει είναι τI ακριβώς συνέβη εκείνη την ημέρα πάνω στο βουνό (που δεν κατονομάζεται στα ευαγγέλια αλλά προσδιορίζεται ως το όρος Θαβώρ της Γαλιλαίας από τη μεταγενέστερη παράδοση). Οι ευαγγελικές διηγήσεις μας δίνουν μια κάπως ασταθή εικόνα, αφού ο Μάρκος αναφέρεται μόνο στα ρούχα του Ιησού (που έγιναν λευκά σαν χιόνι), ο Ματθαίος εισάγει και το πρόσωπό του (που έλαμψε σαν τον ήλιο), ενώ ο Λουκάς γράφει ότι (εκτός από τα ρούχα του) άλλαξε και η μορφή του. Μια ακόμα αναφορά σε αλλαγή μορφής βρίσκεται στο ευαγγέλιο του Λουκά, όταν οι μαθητές συναντούν τον αναστημένο Ιησού «εν ετέρα μορφή» και δεν τον αναγνωρίζουν, έως ότου κάποιες κινήσεις και λόγια του (που προέρχονται από το μυστικό δείπνο) τους ανοίγουν τα μάτια – τότε όμως εκείνος εξαφανίζεται. Για τους μεταγενέστερους ερμηνευτές, το φως που τον περιέλουσε συμβολίζει την αιωνιότητα και την αφθαρσία (κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι το έχουν βιώσει). Όπως και να έχει, η Μεταμόρφωση μας προσφέρει μια ακόμα ευκαιρία για ενδοσκόπηση μέσα στο καλοκαίρι, όπου το δυνατό φως του ήλιου μας υπενθυμίζει να μην ενεργούμε κρυφά στη ζωή μας. Όλα στο φως!

Χρόνια πολλά!