Οι εξοντωθέντες Ρομά στο Ολοκαύτωμα υπολογίζονται από 250.000 έως 500.000.  Κάποιες πηγές ανεβάζουν τον αριθμό έως 1.500.000.  Βέβαια ο αριθμός των θυμάτων δεν μεταβάλλει τη βαρύτητα του εγκλήματος.  Το τι υπέφεραν οι άνθρωποι αυτοί στα διάφορα Στρατόπεδα, διότι δεν εκτοπίστηκαν μόνο στο Άουσβιτς–Μπιρκενάου, μπορεί μεν να οξύνει το ειδεχθές του εγκλήματος αλλά το γεγονός παραμένει το ίδιο.  Η ανάμνηση του Ολοκαυτώματος δεν είναι, και δεν πρέπει να είναι, ένας μηχανισμός παραγωγής οίκτου.  Η ίδια η εξόντωση αποτελεί την κορυφή ή κορύφωση του Ολοκαυτώματος και όχι την πεμπτουσία του.  Θα αποπειραθώ λοιπόν να ρίξω λίγο φως στο πως φτάσαμε στην ολική καταστροφή, στο Σαμουνταριπέν.  Να κατανοήσουμε τις γενεσιουργές αιτίες διότι εφόσον υπάρχει ακόμη και σήμερα ρατσισμός εναντίων των Ρομά ή, για μας Αντιτσιγγανισμός, στα Αγγλικά Antigypsyism, τότε το Ολοκαύτωμα ή τα απόνερά του δεν έχει τελειώσει.  Η εγρήγορση πρέπει να είναι συνεχής. 

Η κοινωνία οφείλει να ευαισθητοποιηθεί.  Αυτό επιτυγχάνεται με τα 3 πι: παιδεία, παιδεία, παιδεία.  Έχει επίγνωση η ευρύτερη κοινωνία μας της συντελεσθείσας γενοκτονίας;  Ακόμη περισσότερο, έχει επίγνωση της ιδιαίτερης ιστορίας των Ρομά Ελλήνων;  Πόσο αναφέρονται τα σχολικά βιβλία στην Ιστορία των Ρομά και στη Γενοκτονία των Ρομά;  Τα ανωτέρω είναι, και πρέπει να είναι, αναπόσπαστο κομμάτι της Ελληνικής Ιστορίας.

Το φετινό Φεβρουάριο κυκλοφόρησε η τελική μελέτη με τίτλο H Παρουσία–παρουσίαση των Ρομά στα Ευρωπαϊκά  Προγράμματα Σπουδών και στα Σχολικά Εγχειρίδια, μια αναφορά από κοινού την οποία παρήγγειλε το Συμβούλιο μας Ευρώπης στο Ινστιτούτο Γκέοργκ Έκερτ και στο Κεφάλαιο Παιδείας Ρομά [Roma Education Fund].  Ο κύριος συνεργάτης–συγγραφέας της είχε παρουσιάσει τα συμπεράσματα της έρευνας στην Επιτροπή για τη Γενοκτονία  των Ρομά (στην οποία Επιτροπή συμμετέχω ως μέλος της Ελληνικής Αντιπροσωπείας στην IHRA) στη διάρκεια των εργασιών της στο Λουξεμβούργο τον Δεκέμβριο του 2019.  Δεν γνωρίζω τους λόγους, αλλά και τότε και τώρα, η χώρα μας απουσιάζει.  Εικάζω ότι η αναφορά σε Ρομά στα σχολικά βιβλία πρέπει να είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη.  Πιστεύω ότι η απουσία αναφοράς οφείλεται σε άδολη αμέλεια αλλά το γεγονός παραμένει.  Καθίσταται επιτακτική η ανάγκη εμπλουτισμού των σχολικών βιβλίων με κεφάλαια για την ιστορία όλων των επιμέρους αριθμητικά μειονοτικών ομάδων συμπολιτών μας μας λ.χ. οι Ρομά .  

Η έκθεση των παιδιών στο διαφορετικό οδηγεί και στην αυτογνωσία και στην κατανόηση του γείτονα, του κακώς αποκαλούμενου άλλου.  Η αναγκαιότητα της παιδείας σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, καταδεικνύεται από αρκετά συχνές εκφάνσεις διακρίσεων, προκαταλήψεων απέναντι σε κάποιους συμπολίτες μας και, το χειρότερο, σιωπηλά το ανεχόμαστε και δεν διαμαρτυρόμαστε.  Γενικά στην Ευρώπη, αλλού λιγότερο αλλού περισσότερο, είναι ακόμη εμφανής η προκατάληψη που τρέφει μεγάλη μερίδα της κοινωνίας και, σε κάποιες περιπτώσεις, τα ίδια τα κράτη για τους Ρομά συμπολίτες μας.

Πως μας γεννήθηκε αυτή η προκατάληψη η οποία, σε μεγάλο βαθμό, οδήγησε στα τραγικά γεγονότα στη διάρκεια του πολέμου;  Η αρχή ήταν η νομαδική ζωή την οποία διήγε μεγάλο μέρος των Ρομά καθώς και μη Ρομά, οι αποκαλούμενοι ταξιδευτές.  Βιοπορίζονταν πουλώντας διάφορα αντικείμενα που κατασκεύαζαν ή εμπορεύονταν, ή και προσφέροντας υπηρεσίες.  Λόγω της συνεχούς μετακίνησής τους ο γενικός πληθυσμός, σε κάποιες χώρες, άρχισε να εξισώνει τον νομαδικό τρόπο ζωής τους με άστεγους περιπλανώμενους και, κατ’ επέκταση, ότι ρέπουν προς την παρανομία και γι’ αυτό δεν γινόταν αποδεκτός.  Τολμώ να πω ότι ίσως ακόμη από φθόνο!  Σίγουρα δεν ήταν πλούσιοι αλλά δεν ενοχλούσαν κανένα.  Η βιομηχανική επανάσταση άλλαξε όχι μόνον τα κοινωνικά πρότυπα εις βάρος των νομάδων αλλά και απαξίωσε τις όποιες υπηρεσίες και προϊόντα προσέφεραν οι Ρομά.  Το αποτέλεσμα ήταν περαιτέρω περιθωριοποίηση και ανέχεια.  Το ότι μεγάλο μέρος της κοινωνίας απεχθάνονταν τους Ρομά ήταν φανερό.  Παράλληλα, και οι Ιουδαϊκής καταγωγής κάτοικοι της Ευρώπης ήταν δέκτες ενός αέναου Αντιιουδαϊσμού ο οποίος για αιώνες ήταν θρησκευτικός.  Τι συνέβη ώστε ώστε οι Ρομά και οι Εβραίοι να μπουν στο ίδιο “τσουβάλι”;

Προς το τέλος του 19ου αιώνα θεριεύει σε αρκετά κράτη ο “επιστημονικός” ρατσισμός (από το ιταλικό razza = φυλή).  Δεν αρκούν πια οι απλές προκαταλήψεις, ο στόχος είναι πλέον η συστηματοποίηση των διακρίσεων και η θεσμική αποπομπή από τον κοινωνικό ιστό διαφόρων ομάδων οι οποίες δεν είναι αρεστές.  Την “νομιμοποίηση” των ανωτέρω την επιτυγχάνουν με την επίκληση της ψευδοεπιστήμης.  Δεν είναι του παρόντος η ανάλυση των αιτιών και των λόγων αλλά παραθέτω τα αποτελέσματα της εφαρμογής μιας ρατσιστικής πολιτικής.  Για μεν τους Ρομά οι κοινωνικές συνήθειες και ο τρόπος ζωής τους μετουσιώνονται σε ειδοποιά στοιχεία φυλής τα οποία δε συνάδουν με αυτά μας ανώτερης.  Τώρα οι Ρομά αποτελούν μια κατώτερη φυλή με ότι αυτό συνεπάγεται.  Όσο για τους Εβραίους πολύ απλά μετουσιώθηκε ο θρησκευτικός Αντιιουδαϊσμός σε φυλετικό Αντισημιτισμό.  “Ξαφνικά” oι Εβραίοι έγιναν φυλή, και αυτή κατώτερη.

Τη δεκαετία του 30 του περασμένου αιώνα και αρχής γενομένης με την άνοδο στην εξουσία των Εθνικοσοσιαλιστών τα προσχήματα δεν κρατούνται πλέον.  Νομοθετούνται μέτρα τα οποία αποδομούν και περιορίζουν την όποια κοινωνική, επαγγελματική, οικονομική και άλλη ζωή των Εβραίων με την ίδια νομοθεσία να ισχύει συνήθως και για τους Ρομά.  Λόγω της ιδιαιτερότητας των Ρομά εγκρίθηκαν και ειδικά για αυτούς διατάγματα λ.χ. αυτό του Ράιχσφυρερ ΕςΕς Χάινριχ Χίμλερ με τίτλο “Καταπολέμηση της Τσιγγάνικης Μάστιγας [Πανούκλας]” της 8ης Δεκεμβρίου 1938, Bekämpfung der Zigeunerplage.

Από το 1937, με το πρόσχημα της πρόληψης τέλεσης εγκληματικών πράξεων, άρχισαν οι συλλήψεις Ρομά οι οποίοι εκ προοιμίου θεωρούνταν και είχαν χαρακτηριστεί ως αντικοινωνικά και κακοποιά στοιχεία.  Τους ενέκλεισαν σε διάφορα τοπικά στρατόπεδα αλλά και πολλούς στο Νταχάου.  To 1938 & 1939 πολλοί μεταφέρθηκαν στα άλλα μεγάλα Στρατόπεδα μας λ.χ. το Μπούχενβαλντ.  Με την έναρξη του πολέμου την 1η Σεπτεμβρίου 1939 και την κατάκτηση εδαφών άρχισε η εκτόπιση Ρομά και Σίντι σε κατεχόμενες χώρες για εγκλεισμό σε Γκέτο λ.χ. αυτά της Βαρσοβίας  και του Γούντς.  Στα κατά τόπους Γκέτο συνυπήρχαν σε αρκετές περιπτώσεις υπογκέτο Ρομά ή, με την ορολογία της εποχής, Τσιγγάνικο – Zigeuner ή Gypsy.  Αυτό κράτησε μέχρι της 16 Δεκεμβρίου 1942 όταν ο Χίμλερ διέταξε την εκτόπιση των Ρομά και Σίντι στο Στρατόπεδο Εξόντωσης και Συγκέντρωσης Άουσσβιτς & Μπιρκενάου.  Η μοίρα αυτών των ανθρώπων είχε πλέον σφραγιστεί.

Ήδη Ρομά πέθαιναν από κακουχίες στα Γκέτο και οι εξοντώσεις λάμβαναν χώρα.  Από την 22α Ιουνίου 1941 και μετά, με την εισβολή των στρατευμάτων στη Σοβιετική Ένωση ακολουθούν κατά πόδας οι ειδικές μονάδες, Αϊνζάτσγκρούπεν, σκοπός των οποίων ήταν η εξόντωση Εβραίων, Ρομά, και Κομισάριων.  Το μακελειό είναι απερίγραπτο (και εδώ).

H εξόντωση ή εκτόπιση των Ρομά των διαφόρων κρατών υπό κατοχή ή των φίλα προσκείμενων προς τον Άξονα δεν ακολούθησε μια συγκεκριμένη διαδικασία.  Υπήρξαν περιπτώσεις όπου δεν έλαβε χώρα απόπειρα εξόντωσης ή εκτοπισμού.  Η Φιλανδία φίλα προσκείμενη και η Βουλγαρία μέλος του άξονα δεν πείραξαν τους Ρομά.  Ο σχεδόν αμελητέος αριθμός των Ρομά στη Δανία δεν πειράχτηκε.  Οι Ρομά στην υπό κατοχή Ελλάδα δεν πειράχτηκαν.  Ανέκδοτες πληροφορίας αναφέρουν ότι είχε δημιουργηθεί ένα Στρατόπεδο στη Σίνδο ή κάπου εκεί και ότι είχαν εγκλείσει Ρομά για να τους εκτοπίσουν αλλά δεν πραγματοποιήθηκε ο εκτοπισμός. 

Αντίθετα η εξόντωση των Ρομά στη Σερβία  ήταν άμεση, ολοκληρωτική και, σε μεγάλο βαθμό, οι θύτες ήταν Σέρβοι συνεργάτες.  Στο Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας σχεδόν όλοι εξοντώθηκαν στο διαβόητο για τη βαναυσότητα των φρουρών του Στρατόπεδο Γιασένοβατς .  Ο οργανισμός του ομώνυμου μνημείου μπόρεσε να ταυτοποιήσει τουλάχιστον 16.000 Ρομά θύματα εκ των οποίων πάνω από το ένα τρίτο παιδιά.  Στο Προτεκτοράτο της Βοημίας και Μοραβίας, σημερινή Τσεχία, πολλοί άφησαν την τελευταία τους πνοή στο διαμετακομιστικό Στρατόπεδο στο Λέτυ καθώς και στο Χοντονίν, φρουρούμενοι μάλιστα από Τσέχους.  Το ίδιο επαναλήφθηκε στο Κόμαρον της Ουγγαρίας.  Ρομά από την Γαλλία και το Βέλγιο εξοντώθηκαν στο Άουσσβιτς.  Από την Ολλανδία έχουμε την εμβληματική φωτογραφία της μικρής Άννας Μαρίας – Σέττελα – Σστάινμπαχ η οποία εκτοπίστηκε από το Βέστερμπορκ στο Άουσσβιτς την 19η Μαΐου 1944.  Την ίδια διαδρομή ακολούθησαν και η Άννα Φρανκ και η οικογένειά της.  Η Σέττελα δολοφονήθηκε στους θαλάμους αερίων τη νύχτα της 2ας Αυγούστου μαζί με την μητέρα της και τα αδέλφια της.  Στην Ρουμανία ο δικτάτορας Αντονέσκου διέταξε την εκτόπιση 25000 Ρουμάνων Ρομά σε στρατόπεδα στην Υπερδνειστερία.  Από τις κακουχίες πέθαναν πάνω από 11.000.

Τι ακολούθησε τη διαταγή του Χίμλερ τη 16η Δεκεμβρίου 1942;  Στις αρχές του 1943 πάνω από 23.000 Σίντι και Ρόμα εκτοπίστηκαν στο Άουσβιτς και τους ενέκλεισαν στο Τσιγγάνικο Υποστρατόπεδο.  Ως προς την μεταχείρισή τους εξομοιώθηκαν με τους Εβραίους με ότι αυτό συνεπαγόταν.  Γίνονταν “επιλογές” κατά καιρούς και οι επιλεγμένοι/ένες κατέληγαν στους θαλάμους αερίων.  

Ο Τζόζεφ Μέκγελε είχε πρώτης τάξης υλικό για τα “επιστημονικά” πειράματά του.  Έτσι φτάνουμε στις 16 Μαΐου 1944 όταν οι ιθύνοντες του Στρατοπέδου αποφάσισαν ότι ήταν πλέον καιρός να “ξεμπερδεύουν” μια και καλή με τους Ρομά.  Για κακή τους τύχη όμως οι Ρομά γνώριζαν τα σχέδιά τους και τους απώθησαν.  Εκ του πονηρού οι φρουροί υποχώρησαν και σχεδίασαν πιο προσεκτικά την τελική εξόντωση.  Με επιλογές και προσχήματα εκτόπισαν κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του θέρους γύρω στους 3.000 ικανούς Ρομά σε άλλα Στρατόπεδα για εργασία.  Στο Υποστρατόπεδο έμειναν ουσιαστικά μόνο γυναικόπαιδα και ανήμποροι.  Και την αποφράδα νύχτα της 2ας Αυγούστου ολοκλήρωσαν το δολοφονικό “έργο” τους, την τελευταία πράξη πριν την αυλαία.

Το συμπέρασμα στο οποίο έχω καταλήξει εδώ και καιρό είναι ότι η χρονική απόσταση θεσμοθετημένων διακρίσεων, διώξεων, περιθωριοποίησης και άλλων προσκομμάτων στην κοινωνική, οικονομική και άλλων στοιχείων της ζωής κάποιων ανθρώπων από το να μετουσιωθούν σε γενοκτονική πράξη είναι πολύ βραχεία.

Την 8η Οκτωβρίου 2020 η Γερμανική Προεδρία της IHRA ανακοίνωσε την υιοθέτηση, ομόφωνα, από όλα τα μέλη της Συμμαχίας μη δεσμευτικού Ορισμού εργασίας για τον Αντιτσιγγανισμό / Ρατσισμό εναντίον των Ρομά.  Η Ελλάδα (φορείς Ρομά και Ελληνική Αντιπροσωπεία στην ΙΗRA) ήταν, από την πρώτη στιγμή, ενεργά παρούσα στην μακρόχρονη και επίπονη διαδικασία διαμόρφωσης και τελικής υιοθέτησης του Ορισμού.

Πιστεύω, και είναι το ευκταίο, ότι για τους συμπολίτες μου Ρομά Έλληνες η Συνταγματική Επιταγή της ισότητας όλων των Ελλήνων και η αυτονόητη ενσωμάτωσή τους στον Εθνικό κορμό, θα μετουσιωθεί πλήρως σε πράξη το 2021, γενέθλιο έτος της Εθνικής μας Παλιγγενεσίας . 

* Ο Πωλ Ισαάκ Χάγουελ είναι ερευνητής του Ολοκαυτώματος και έχει δημοσιεύσει πρωτότυπες εργασίες στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό. Έχει δώσει προσκεκλημένες διαλέξεις για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα και στο Εξωτερικό. Από το 2013 είναι μέλος της Ελληνικής Εθνικής Αντιπροσωπείας στη Διεθνή Συμμαχία για την Ανάμνηση του Ολοκαυτώματος [International Holocaust Remembrance Alliance – IHRA], μέλος της Ακαδημαϊκής Ομάδας Εργασίας [AWG] και μέλος της Επιτροπής για τη Γενοκτονία των Ρομά.