Για την έξοδο του Μεσολογγίου ο ιστορικός Γεώργιος Θεοδωρίδης αναφέρει μεταξύ άλλων: “Ο θρύλος της Εξόδου επικάλυψε τα γεγονότα, όπως ήταν άλλωστε φυσικό, καθώς οι επιζήσαντες μπορούσαν μόνο να μιλήσουν για τη δική τους εμπειρία και όχι για τη συνολική εικόνα. Φαίνεται πως υπήρξε αποφασιστικότητα αλλά παράλληλα και σύγχυση, πως κάποιοι δείλιασαν ή παρερμήνευσαν τα στοιχεία και προσπάθησαν να γυρίσουν πίσω. 

Φαίνεται επίσης ότι η μάζα της φρουράς τουλάχιστον, σαρώνοντας τα πάντα στο πέρασμά της, έφτασε σχεδόν αλώβητη μέχρι της υπώρειες των βουνών όπου αντί να βρει την υπεσχημένη βοήθεια έπεσε πάνω σε διαδοχικές ενέδρες των εχθρών και διαλύθηκε μέσα σε καθολική ταραχή. 

Τα γυναικόπαιδα σε μεγάλους αριθμούς χάθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Μόλις 1.300 μετρήθηκαν διασωθέντες στα Σάλωνα όπου συγκεντρώθηκαν. Ίσως να ήταν λιγότεροι των 2000 όσοι συνολικά ξέφυγαν της καταστροφής. 

Το Μεσολόγγι έπαψε να υφίσταται ως προπύργιο της Ελληνικής Επανάστασης, ο τρόπος όμως της πτώσης του ισοδυναμούσε με μια αποφασιστική νίκη.
Ποτέ άλλοτε ένα συμβάν της Επανάστασης των Ελλήνων δεν απλώθηκε τόσο γρήγορα και τόσο καθολικά σε όλη την Ευρωπη. Η επανάσταση είχε πλέον το αποφασιστικό της σύμβολο. 

Μετά το Μεσολόγγι η Ελλάδα δεν ήταν πλέον μόνη, απομονωμένη, απόμακρη. Το Μεσολόγγι έγινε θέμα σε πλήθος καλλιτεχνημάτων και απεικονίσεων. Λιθογραφίες, πίνακες, παραστάσεις σε κεραμικά και προϊόντα καθημερινής χρήσης, χαρακτικά δίνουν το μέτρο της βαθιάς εντύπωσης που το ιστορικό αυτό γεγονός προκάλεσε στην εποχή του”. 

Για την εκατοστή επέτειο από την έξοδο του Μεσολογγίου ο Μεσολογγίτης Κωστής Παλαμάς έγραψε: 

“ανήμποροι όπως κι αν σταθούν μπροστά σου,

και με μιας τρίχας ίσκιο να θολώσουν

την ξεκομμένη απ’ του Κυρίου την όψη

φεγγοβολιά σου.

Μισολόγγι! Χαρά της ιστορίας,

Γη επαγγελμένη! Πάνε εκατό χρόνια,

κι ας πάνε. Η θύμηση άχρονη μπροστά σου

θα γονατίζει”. 

Όπως ήταν φυσικό και επόμενο το Μεσολόγγι πέρασε και στο Δημοτικό τραγούδι: “Παιδιά βαστάτε τα άρματα και τα βαριά ντουφέκια 

και το μιντάτι έρχεται στεριά και του πελάγου. 

Μήτε μιντάτι έφτασε μήτε βοήθεια φτάνει 

και οι κλεισμένοι ξόρμησαν με τα σπαθιά στα χέρια 

και οι τούρκοι τους εσταύρωσαν και τους διαμοιράζουν. 

Πήραν κεφάλια αμέτρητα και ζωντανούς αμέτρους 

και λίγοι ξεγλιστρίσανε πλέοντας μέσ’ το αίμα”. 

Το Μεσολόγγι ενέπνευσε και ξένουν ποιητές ανάμεσά τους και ο Βίκτωρ Ουγκώ: 

“Οι δε σ΄αυτά τα κόκκαλα που ειν’ σκελετωμένα 

και συ μου τα εξέλαβες για σκιάχτρο εδά πάνω 

που τα σκουλίκια λαίμαργα έχουν. 

... τα έγραψα και τα έστειλαν πεσκέσι του Σουλτάνου

κοιμένουμα στο μπημα μου και αίφνης σαν να φυσει 

με ξύπνησε μια φωνή σπαρταχτική, το μεσολόγγι πάει”.

Ύστερα ακολούθησαν 200 χρόνια και σήμερα ο θρύλος του Μεσολογγίου εξακολουθεί να προκαλεί τον παγκόσμιο θαυμασμό. Και να κατέχει οριστικά και αμετάκλητα μια θέση αξιοζήλευτη μέσα στην ιστορική μνήμη. 

Θανάσης Παντές