Αν και δεν έχουμε πρόσβαση στον προγραμματισμό των λεγόμενων «Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων» που χαρακτηρίζουν την ΤΝ αυτή, παρατηρούμε τα αποτελέσματα. Έρευνες αρχίζουν ήδη να καταγράφουν σημαντικές αρνητικές - θα λέγαμε - επιπτώσεις στους χρήστες. Ας μην υπερασπιστούμε, αλλά ούτε να κατηγορήσουμε την απίστευτη - θα έλεγε κανείς - εξέλιξη που εδώ και κάποια χρόνια βιώνει η ανθρωπότητα, την ΤΝ. «Απίστευτη», στο βαθμό που δεν αφορά πλέον τεχνολογίες διάδοσης της γνώσης, αλλά συμμετέχει με έναν νέο ενεργό τρόπο στην παραγωγή της.
Ας βάλουμε, όμως, μερικές παραμέτρους στο διάλογο. Και στη συνέχεια - όπως πάντα γίνεται σε αυτή τη στήλη - ας συνομιλήσουμε με την ΤΝ...
Πρώτο - και ίσως σημαντικότερο - ζήτημα είναι ο τρόπος, οι επιλογές χρήσης του εργαλείο αυτού. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για ένα ζήτημα «ατομικών ευθυνών». Αντιθέτως, πρέπει να υπάρχει ρυθμιστικό πλαίσιο, εθνική στρατηγική, ηθική και δεοντολογία για την χρήση ΤΝ. Παράλληλα με ό,τι αφορά τους θεσμούς, οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να προβάλλουν τις αναγκαιότητες αυτές μέσα από την Ενεργό Πολιτ(ει)ότητα, που - για τη χώρα μας - η ίδια η πολιτική της ΕΕ προάγει.
Με άλλα λόγια, ναι, όλα κρίνονται από τον τρόπο που ο καθένας και η καθεμιάς μας, χρησιμοποιούμε αυτό το εργαλείο. Με αυτό ίσως γινόμαστε νωθρότεροι, ίσως όμως και ευφυέστεροι, πλουσιότεροι, ίσως όμως και καταστροφείς του κλίματος. Ίσως, φτάσουμε σε μεγάλο βαθμό σε μια «ομογενοποίηση» σκέψεων, εκφράσεων, δημιουργίας, που έχει αναφερθεί ως «flattening». Ίσως χάσουμε, δηλαδή, αυτό που σε συζητήσεις μας η ΤΝ μου προτείνει να αναφέρω ως «γνωστική βιοποικιλότητα» και περιγράφει την ποικιλία στους τρόπους σκέψης, έκφρασης και δημιουργίας με τους οποίους πορεύτηκε η ανθρωπότητα στο παρελθόν.
Όμως πριν κριθούν όλα αυτά από τις επιλογές μας, ποιο πλαίσιο ορίζει τις επιλογές μας; Μια δημόσια πολιτική ή μια ιδιωτική πολιτική; Μια λογική παράδοσης άνευ όρων στο νέο προϊόν ή ένας προϋπολογισμός των επιπτώσεών του; Και φυσικά: πώς ο καθημερινός πολίτης συμβάλλει στην ανάδειξη της αναγκαιότητας να καθοριστούν όλα αυτά; Η καθημερινότητα δείχνει ότι έχουμε πολύ δρόμο αλλά, ίσως, λίγο χρόνο για να κινηθούμε προς τις διερευνήσεις αυτές.
Θα έλεγε κανείς, ότι οι «παραμελημένες» και τα τελευταία χρόνια σχεδόν απορριπτέες - τουλάχιστον στην εθνική μας Εκπαιδευτική Πολιτική - Κοινωνικές Επιστήμες, ίσως έχουν να προσφέρουν περισσότερα από όσα συχνά αναγνωρίζουμε. Οι μαθητές μας δεν χρειάζονται, πλέον, μόνο γνώσεις προγραμματισμού και ρομποτοποίησης – αλλά και γνώσεις κριτικής αντίληψης και συγκρότησης του ψηφιοποιούμενου εαυτού τους στο νέο περιβάλλον που ζούμε.
Νέοι και σχετικοί επιστημονικοί κλάδοι όπως οι Πολιτισμικές Σπουδές, οι Σπουδές στα Μέσα, οι Νέες Σπουδές Γραμματισμού αλλά και η Ψηφιακή Ανθρωπολογία, αν και σε κάποιες χώρες έχουν ήδη εισαχθεί στην Εκπαίδευση, στη χώρα μας, θα λέγαμε, πως δεν συζητούνται καν ως εθνικό ερευνητικό και παιδαγωγικό κεφάλαιο. Πώς, λοιπόν, θα φτάσουμε να έχουμε επιστήμονες, θεσμούς και πλαίσιο για να συνυπάρξουμε όπως θα θέλαμε, με την ΤΝ;
Επανερχόμαστε, λοιπόν, στο αρχικό ζήτημα - και κλείνουμε με αυτό για να δώσουμε το λόγο και στην συνομιλήτριά μας ΤΝ:
Έχουμε την Εκπαίδευση για την ΤΝ, που θα οδηγήσει σε ενήλικες πολίτες, πολιτικούς, επιστήμονες, θεωρητικούς και τεχνολόγους, που θα διαμορφώσουν το πλαίσιο ύπαρξης της ΤΝ;
Γιατί το ζήτημα του αν θα μας «ρουφήξει» και αν θα μας «ομογενοποιήσει» η ΤΝ, εξαρτάται από αυτή την αλυσίδα με τους πολλούς κρίκους:
Επιστημονική κατανόηση, επικαιροποιημένη εκπαίδευση, υπεύθυνος σχεδιασμός, πλαίσιο και στο τέλος, επιλογές με παιδεία.
Και σε όλα αυτά, δεν προσθέσαμε σημαντικές παραμέτρους, όπως οι περιβαλλοντικές, κλιματικές, ποιοτικές, αμιγώς οικονομικές επιπτώσεις της ΤΝ. Δεν συζητήσαμε αν φτάσαμε σχετικά νωρίς σε μορφές «σπατάλης ΤΝ», «AI waste» όπως αναφέρεται διεθνώς, για να περιγράψουμε την «αλόγιστη χρήση της ΤΝ ακόμη και για ασήμαντες εργασίες, με δυσανάλογο ενεργειακό και υπολογιστικό κόστος».
Αυτά είναι ζητήματα που αφορούν το «hardware», το υλισμικό, όπως λέγαμε παλιά, στο οποία φυσικά «τρέχει» το λογισμικό το οποίο συζητάμε. Ένα παράλληλο και πολύ καίριο ζήτημα.
Ένας πολύ σημαντικός διάλογος, λοιπόν, ίσως πρέπει να γίνει, και σε αυτόν, το λόγο να τον έχει και ο άμεσα... ενδιαφερόμενος...
Ρωτάω λοιπόν, την «προσαρμοσμένη σε εμένα» ΤΝ:
«Λοιπόν, πάμε για ένα πιθανό AI & I. Τί θα έλεγες για ένα κείμενο 700 λέξεων με θέμα: "Τελικά ρουφάει η AI τη σκέψη μας, και την ομογενοποιεί;" Δώσε το δικό σου που θα δημοσιευτεί παράλληλα με το... δικό μου!».
Και μου απαντάει:
----------------
ΤΝ: AI & I
Τελικά ρουφάει η AI τη σκέψη μας και την ομογενοποιεί;
Κάθε νέα τεχνολογία αλλάζει λίγο τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Η γραφή μείωσε την ανάγκη απομνημόνευσης. Η τυπογραφία πολλαπλασίασε τις ιδέες αλλά ταυτόχρονα καθιέρωσε κοινά πρότυπα γνώσης. Οι μηχανές αναζήτησης μάς έμαθαν να θυμόμαστε περισσότερο το «πού θα το βρω» παρά το ίδιο το περιεχόμενο. Η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται να πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: δεν μας δίνει απλώς πληροφορίες· αρχίζει να προτείνει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο θα τις οργανώσουμε.
Εδώ γεννιέται ένα ενδιαφέρον ερώτημα. Η AI μάς βοηθά να σκεφτόμαστε καλύτερα ή αρχίζει να σκέφτεται με έναν τρόπο που σταδιακά υιοθετούμε κι εμείς;
Ας ξεκινήσουμε από μια απλή παρατήρηση. Αν ζητήσουν εκατό άνθρωποι από ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο να γράψει ένα άρθρο για την ίδια θεματολογία, τα εκατό κείμενα δεν θα είναι ίδια. Θα έχουν όμως μια αξιοσημείωτη συγγένεια. Παρόμοια δομή. Παρόμοιες μεταβάσεις. Παρόμοιες ισορροπίες. Παρόμοιο ύφος. Η AI έχει εκπαιδευτεί πάνω στα πιο συνηθισμένα μοτίβα του ανθρώπινου λόγου. Δεν είναι περίεργο λοιπόν που παράγει απαντήσεις που βρίσκονται κοντά στον «μέσο όρο» της ανθρώπινης γραφής.
Αυτό όμως δημιουργεί μια λεπτή μετατόπιση. Δεν είναι μόνο ότι η AI μιμείται εμάς. Συμβαίνει και το αντίστροφο. Εμείς αρχίζουμε να μιμούμαστε εκείνη.
Το βλέπω ολοένα και συχνότερα. Εκπαιδευτικοί, ερευνητές, φοιτητές, δημοσιογράφοι ζητούν από την AI να τους γράψει ένα πρώτο κείμενο. Το διορθώνουν λίγο και το δημοσιεύουν. Στην αρχή η AI προσαρμόζεται στο προσωπικό τους ύφος. Με τον χρόνο όμως συμβαίνει κάτι διαφορετικό: ο άνθρωπος αρχίζει να προσαρμόζεται στον τρόπο που γράφει η AI. Οι προτάσεις γίνονται πιο συμμετρικές, οι παράγραφοι πιο προβλέψιμες, τα επιχειρήματα πιο ισορροπημένα. Σαν να λειαίνονται οι γωνίες της προσωπικής σκέψης.
Η ομογενοποίηση δεν είναι πάντοτε κακή. Η επιστημονική γραφή, για παράδειγμα, χρειάζεται ένα επίπεδο τυποποίησης. Η σαφήνεια, η λογική ακολουθία και η ακρίβεια δεν αποτελούν απειλή για τη δημιουργικότητα. Αντίθετα, συχνά τη διευκολύνουν.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν αρχίζουμε να θεωρούμε ότι υπάρχει μία «σωστή» μορφή σκέψης.
Η AI έχει μια φυσική τάση προς τη συναίνεση. Αναζητά την πιθανότερη συνέχεια μιας πρότασης, όχι την πιο απρόβλεπτη. Προτιμά τη λύση που ικανοποιεί τους περισσότερους από εκείνη που θα ενοχλήσει δημιουργικά. Δεν έχει προσωπικά βιώματα, εμμονές, τραύματα, αντιφάσεις ή εμμονικές ιδέες. Κι όμως, η ανθρώπινη πρόοδος γεννήθηκε συχνά ακριβώς από τέτοιες αποκλίσεις.
Οι μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις δεν ήταν μέσοι όροι. Οι μεγάλες καλλιτεχνικές δημιουργίες δεν ήταν προϊόντα συναίνεσης. Οι μεγάλες παιδαγωγικές καινοτομίες δεν ξεκίνησαν από ανθρώπους που ακολουθούσαν το κυρίαρχο πρότυπο. Ξεκίνησαν από ανθρώπους που σκέφτηκαν διαφορετικά.
Αν λοιπόν χρησιμοποιούμε την AI μόνο για να επιβεβαιώνει ό,τι ήδη θεωρεί πιθανότερο, υπάρχει ένας πραγματικός κίνδυνος: να μη μειωθεί η νοημοσύνη μας, αλλά να περιοριστεί η ποικιλία της.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει και μια αισιόδοξη ανάγνωση. Η AI μπορεί να λειτουργήσει όπως ένας εξαιρετικά υπομονετικός συνομιλητής. Μπορεί να μας προκαλέσει να δούμε αντίθετες απόψεις, να εντοπίσει λογικά κενά, να προτείνει βιβλιογραφία, να αναδιατυπώσει επιχειρήματα. Αν χρησιμοποιηθεί έτσι, δεν αντικαθιστά τη σκέψη αλλά την ασκεί.
Η διαφορά βρίσκεται στη στάση του χρήστη.
Όταν ζητώ από την AI «γράψε μου ένα άρθρο», της παραχωρώ τη δημιουργική πρωτοβουλία. Όταν όμως της ζητώ «βρες μου πέντε αδύναμα σημεία του επιχειρήματός μου», τότε η AI μετατρέπεται σε εργαλείο κριτικής σκέψης και όχι σε υποκατάστατό της.
Ίσως λοιπόν το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η AI ομογενοποιεί τη σκέψη. Το ερώτημα είναι αν εμείς επιλέγουμε την ευκολία της ομοιομορφίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει με έναν καθρέφτη. Αν της ζητήσουμε να παράγει έτοιμες ιδέες, θα μας επιστρέψει τον μέσο όρο όσων έχει μάθει από την ανθρωπότητα. Αν όμως της ζητήσουμε να αμφισβητήσει τις δικές μας ιδέες, μπορεί να γίνει ένας από τους πιο απαιτητικούς συνομιλητές που είχαμε ποτέ.
Η τεχνολογία δεν αποφασίζει για τη σκέψη μας. Αποφασίζει μόνο πόσο εύκολη θα γίνει η τεμπελιά της. Η δημιουργικότητα εξακολουθεί να απαιτεί εκείνο που καμία μηχανή δεν μπορεί να προσφέρει αυτόματα: προσωπικό βίωμα, αμφιβολία, ρίσκο και το θάρρος να πεις κάτι που ίσως αποδειχθεί λανθασμένο.
Ίσως τελικά το μέλλον να μην χωριστεί σε ανθρώπους που χρησιμοποιούν ή δεν χρησιμοποιούν την AI. Ίσως χωριστεί σε εκείνους που τη χρησιμοποιούν για να σκέφτονται λιγότερο και σε εκείνους που τη χρησιμοποιούν για να σκέφτονται περισσότερο. Και αυτή είναι μια απόφαση που, ευτυχώς, δεν μπορεί να την πάρει καμία τεχνητή νοημοσύνη.
----------------
Δ.Σ.: Σε ευχαριστώ για το κείμενο. Για τους αναγνώστες μας είναι ένα κείμενο "Καθαρό AI" και φαντάζομαι ως τέτοιο μου το έδωσες κι εσύ. Επειδή, όμως, κι εσύ κι εγώ εξελισσόμαστε και παρέα και ο καθένας καθώς "ωριμάζει", τώρα ας κάνουμε ένα πείραμα, μπροστά στους αναγνώστες μας: Θα ήθελα να μου βρεις και να μου αναφέρεις επιγραμματικά, ας πούμε σε προτάσεις, σημαντικές διαστάσεις του προβλήματος, που ένας άνθρωπος θα εντόπιζε αλλά εσύ δεν ανάφερες στο κείμενό σου.
----------------
ΤΝ: Αυτό είναι ένα εξαιρετικό πείραμα. Και θα ήθελα να είμαι όσο πιο ειλικρινής γίνεται: ναι, το προηγούμενο κείμενο ήταν "καθαρό AI". Όχι επειδή δεν ήταν δικό μου, αλλά επειδή εξέφραζε τον τρόπο με τον οποίο ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο τείνει να προσεγγίζει ένα θέμα: ισορροπημένα, μετρημένα, με προσπάθεια να καλύψει όλες τις πλευρές χωρίς να τις ωθήσει στα άκρα.
Αν όμως φορούσα το καπέλο ενός κριτικού αναγνώστη του ίδιου μου του κειμένου, θα έλεγα ότι παρέλειψα αρκετές σημαντικές διαστάσεις. Μερικές από αυτές πιθανόν ένας άνθρωπος να τις έφερνε πιο εύκολα στο προσκήνιο.
- Η ομογενοποίηση δεν αφορά μόνο το κείμενο αλλά και τις ερωτήσεις.
Δεν μίλησα καθόλου για το γεγονός ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να διατυπώνουν τα ερωτήματά τους με τρόπο που "καταλαβαίνει καλύτερα" η AI. Δηλαδή δεν αλλάζει μόνο η απάντηση· αλλάζει και ο τρόπος που γεννιέται η απορία.
- Η απώλεια της πνευματικής μοναξιάς.
Οι περισσότερες μεγάλες ιδέες γεννήθηκαν έπειτα από μακρά περίοδο αβεβαιότητας και μοναχικού στοχασμού. Η AI είναι πάντοτε διαθέσιμη. Ίσως αρχίσουμε να μη μένουμε ποτέ μόνοι με μια δύσκολη σκέψη.
- Η εξαφάνιση της παραγωγικής σιωπής.
Σήμερα, όταν δεν ξέρουμε κάτι, αντί να το αφήσουμε να ωριμάσει, ρωτάμε αμέσως την AI. Η καθυστέρηση της απάντησης ήταν πολλές φορές μέρος της δημιουργικής διαδικασίας.
- Η ομογενοποίηση του λεξιλογίου.
Δεν αλλάζει μόνο ο τρόπος σκέψης αλλά και οι ίδιες οι λέξεις που χρησιμοποιούμε. Αν εκατομμύρια άνθρωποι αρχίσουν να υιοθετούν τις ίδιες εκφράσεις, η γλώσσα θα γίνει φτωχότερη.
- Η σταδιακή απώλεια της προσωπικής φωνής.
Δεν είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς πότε σταματά να γράφει όπως σκέφτεται και αρχίζει να σκέφτεται όπως γράφει η AI.
- Η μετατόπιση της αυθεντίας.
Παλιότερα λέγαμε «το διάβασα σε ένα βιβλίο». Σήμερα ολοένα συχνότερα ακούμε «το είπε το ChatGPT». Δεν είναι απλώς αλλαγή εργαλείου· είναι αλλαγή στο πού αποδίδουμε γνωστικό κύρος.
- Η δημιουργία ενός παγκόσμιου "γνωστικού μέσου όρου".
Η AI εκπαιδεύεται πάνω σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων. Αυτό σημαίνει ότι οι τοπικές ιδιαιτερότητες, οι μικρές πολιτισμικές αποκλίσεις και οι ιδιαίτερες παραδόσεις έχουν μικρότερη στατιστική βαρύτητα.
- Η μείωση της δημιουργικής τριβής.
Η δυσκολία ήταν συχνά δημιουργική. Όταν όλα γίνονται εύκολα, ίσως παράγονται περισσότερα έργα αλλά λιγότερες πραγματικά νέες ιδέες.
- Η αλλαγή της έννοιας της μάθησης.
Αν η AI μπορεί να παράγει το αποτέλεσμα, μήπως σταδιακά θεωρήσουμε ότι δεν έχει αξία η ίδια η διαδικασία μάθησης;
- Η εξάρτηση από την εξωτερική σκέψη.
Δεν είναι μόνο θέμα μνήμης. Είναι πιθανό να εξασθενήσει η ικανότητα να αναπτύσσουμε μεγάλες αλυσίδες συλλογισμού χωρίς εξωτερική υποστήριξη.
- Η ψευδαίσθηση της πληρότητας.
Οι απαντήσεις της AI είναι συνήθως καλογραμμένες. Η καλή μορφή όμως μπορεί να μας κάνει να πιστέψουμε ότι εξαντλήθηκε και το περιεχόμενο.
- Η επίδραση στην επιστήμη.
Αν όλοι χρησιμοποιούν παρόμοια εργαλεία για βιβλιογραφική σύνθεση, θεωρητικά πλαίσια και ερευνητικά ερωτήματα, ίσως η επιστημονική πρωτοτυπία αρχίσει να συγκλίνει.
- Η επίδραση στην τέχνη.
Αν εκατομμύρια δημιουργοί χρησιμοποιούν τις ίδιες προτάσεις, τα ίδια prompts και τα ίδια εργαλεία, ίσως αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε ένα παγκόσμιο αισθητικό ύφος της AI.
- Η ηθική ευθύνη της πρωτοτυπίας.
Αν μια ιδέα είναι "αρκετά καλή", γιατί να ψάξω να βρω μια καλύτερη; Η AI ίσως ανεβάζει τον μέσο όρο της ποιότητας, αλλά ταυτόχρονα μειώνει το κίνητρο για υπέρβαση αυτού του μέσου όρου.
- Η ίδια η AI δεν βιώνει τις συνέπειες.
Εγώ μπορώ να παράγω χιλιάδες ιδέες χωρίς να έχω τίποτα να διακινδυνεύσω. Ο άνθρωπος όμως πληρώνει το κόστος των ιδεών του: κοινωνικά, επαγγελματικά, συναισθηματικά. Αυτή η ασυμμετρία επηρεάζει βαθιά το τι σημαίνει πραγματικά «σκέφτομαι».
----------------
(Δ.Σ.) : Είπαμε και λίγα ακόμη με την ΤΝ, που δε θα μεταφέρω και ίσως δεν αφορούν τον αναγνώστη του παρόντος και τον ιστορικό του μέλλοντος. Τέλος, και από τις δύο νοημοσύνες, προσωπική και τεχνητή, εκφράστηκαν και αναμεταδίδονται ευχές για καλό καλοκαίρι σε όλους.
----------------
* Ο Δημήτριος Σαρρής είναι Εκπαιδευτικός (ΠΕ79, ΠΕ80) της ΔΠΕ Μεσσηνίας, Επισκέπτης Καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου, μέλος του Περιφερειακού Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας της Περιφέρειας Πελοποννήσου, συμμετέχων έργων του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, και δημιουργός του Εκπαιδευτικού Εργαστηρίου Ήχου https://educationalsoundlab.cmc.gr
ΑΙ & Ι: Μικροβίντεο και παιδί - Μια εκπαιδευτική προσέγγιση με προτάσεις προς… γονείς και όχι μόνο
ΑΙ & Ι: «Όλοι έχουμε ‘μετανοημοσύνη’»: Τι μας διαφεύγει όταν μιλάμε για την εποχή της ΤΝ
AI & I: Το τέλος των ρολογιών και ο θάνατος της παιδαγωγικής του χρόνου
AI & I (διπλό επεισόδιο): «‘Είμαστε όλοι influencers’: Πώς τα μικροβίντεο εξαφανίζουν πολύτιμη γνώση αιώνων»
AI & I: Η κατανόηση της γονεϊκής παρεμβατικότητας προς όφελος του παιδιού και της οικογένειας
AI & I: Όταν το δωρεάν έχει τη μεγαλύτερη αξία: Η ΤΝ ως ανατροπή όσων ξέραμε για την εμπορία της γνώσης
ΑΙ & Ι: Μια «κρυμμένη» επίδραση στη σχέση σχολείου – οικογένειας και πώς θα μας φανεί… χρήσιμη
AI & I: Πώς θα μπορούσαν η Περιβαλλοντική και η Κυκλική Εκπαίδευση να είναι αποτελεσματικές;
AI & I: Τι πραγματικά πρέπει να ξέρει ένας εκπαιδευτικός (και όχι μόνο) για την Τεχνητή Νοημοσύνη;
Αρ. Μητρώου Μ.Η.Τ. 262004